एनसीईआरटी समाधान कक्षा 9 संस्कृत शारदा अध्याय 5 एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी
एनसीईआरटी कक्षा 9 संस्कृत शारदा अध्याय 5 समाधान – एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी – अभ्यास के प्रश्न-उत्तर, सारांश, हिंदी अनुवाद, शब्द-अर्थ, अतिरिक्त प्रश्नों के उत्तर सत्र 2026-27 के लिए यहाँ दिए गए हैं। कक्षा 9 संस्कृत शारदा का पञ्चम पाठ ‘एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी’ एक अत्याधुनिक और समसामयिक वार्तालाप-पाठ है। यह एनसीईआरटी की शारदा पाठ्यपुस्तक में सम्मिलित अब तक का सबसे नवीन विषय है – कृत्रिम बुद्धिमत्ता।
इस पाठ में एक विद्यालय की कक्षा में अध्यापक और छात्र मिलकर कृत्रिम बुद्धिमत्ता के स्वरूप, प्रकार, उपयोगक्षेत्र, लाभ और सीमाओं पर चर्चा करते हैं।पाठ का मूल सन्देश है – ‘कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी’ – अर्थात् कृत्रिम बुद्धिमत्ता को मित्र बनाओ, स्वामी मत बनने दो। यह पाठ केवल कृत्रिम बुद्धिमत्ता की जानकारी नहीं देता, अपितु छात्रों की चिन्तन-शक्ति और विवेक को भी जागृत करता है।
कक्षा 9 संस्कृत शारदा पाठ 5 के त्वरित लिंक:
- कक्षा 9 संस्कृत शारदा पाठ 5 प्रश्न-उत्तर
- शारदा पाठ 5 पात्र परिचय
- संस्कृत शारदा पाठ 5 का सारांश
- संस्कृत शारदा अध्याय 5 शब्द-अर्थ
- संस्कृत शारदा पाठ 5 में व्याकरण
- शारदा पाठ 5 के हिंदी अनुवाद
मोबाइल से पढ़ने वाले विद्यार्थियों के लिए कक्षा 9 संस्कृत ऑफलाइन ऐप
एनसीईआरटी कक्षा 9 संस्कृत शारदा अध्याय 5 समाधान (2026-27 पाठ्यक्रम के अनुसार)
कक्षा 9 संस्कृत शारदा अध्याय 5 के अभ्यास के प्रश्न उत्तर
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
१. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत –
(क) कृतकबुद्धिः का अस्ति?
(ख) अध्यापकः कृतकबुद्धेः कानि उदाहरणानि उक्तवान्?
(ग) यन्त्राणि कथं शिक्ष्यन्ते?
(घ) ‘डेटासेट्’ केषां पाठशाला अस्ति?
(ङ) कृतकबुद्धिः कुत्र प्रयुज्यते?
(च) शिक्षायां कृतकबुद्धेः उपयोगः कथं भवति?
(छ) यदि अशुद्धदत्तांशः दीयते तर्हि का समस्या भवति?
(ज) कृतकबुद्धेः दुरुपयोगेन कीदृशं भयम् अस्ति?
(झ) ‘कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी’ इति वाक्यस्य कः अर्थः?
उत्तर:
(क) यया अचेतनयन्त्राणि मानवबुद्धिवत् कार्यं कुर्वन्ति, सा कृतकबुद्धिः इति वैज्ञानिकाः मन्यन्ते।
(ख) अध्यापकः चैट-जीपीटी, सिरि, एलेक्सा, गूगल मानचित्रं, जेमिनि, मेटा-कृतकबुद्धिः, परप्लेक्सिटि इत्यादीनि कृतकबुद्धेः उदाहरणानि उक्तवान्।
(ग) प्रौद्योगिकीविशारदाः यन्त्राधिगमः गहनाधिगमः चेति विधिना एतानि यन्त्राणि प्रशिक्षयन्ति अनुप्रयोगाय च सज्जीकुर्वन्ति।
(घ) ‘डेटासेट्’ यन्त्राणां पाठशाला अस्ति। कृतकबुद्धिः यन्त्रं दत्तांशमाध्यमेन शिक्षणं करोति।
(ङ) कृतकबुद्धिः शिक्षायां, चिकित्सायां, कृषिक्षेत्रे, न्यायालये, सञ्चारे, वित्ते, कलासङ्गीतक्षेत्रे, मनोरञ्जनादिषु क्षेत्रेषु च भूरिशः प्रयुज्यते।
(च) दीक्षा, स्वयम्, सर्वेषां कृते कृतकबुद्धिः, पी.एम.-ईविद्या, संशयनिराकरणार्थं चैट्बोट्, भाषानुवादोपकरणानि च यत्र तत्र प्रयुज्यन्ते। एतेषां साहाय्येन छात्राः शिक्षकाणाम् अनुपस्थितौ अपि स्वयम् अध्येतुं शक्नुवन्ति।
(छ) यदा प्रशिक्षणदत्तांशः पक्षपातयुक्तः भवति, तदा निष्कर्षाः अपि पक्षपातयुक्ताः भवन्ति। एषः दोषः ‘पूर्वग्रहः’ इति कथ्यते।
(ज) कृतकबुद्धेः दुरुपयोगेन विभिन्नप्रकारकाः साइबर-अपराधाः समाजेषु देशेषु च चलन्ति। डीप-फेक् इत्यनेन मिथ्याचित्रं, दृश्यं, ध्वनिः वा निर्मीयते यत् उपहासाय, अपराधाय च उपयुज्यते।
(झ) अस्य वाक्यस्य अर्थः अस्ति यत् कृतकबुद्धिः मानवस्य सहायिका अस्ति, न तु प्रतिस्पर्धिनी। सा उपकरणम् अस्ति, प्रेरणा तु मानवेभ्यः एव आगच्छति। अतः वयं तां नियन्त्रयेम, न तु सा अस्मान्।
२. मेलनं कुरुत – तन्त्रांशानां कार्याणि विचिन्त्य यथोचितं विकल्पं चिनुत –

उत्तर:

३. अधः प्रदत्तमञ्जूषातः शब्दान् चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत –

उत्तर:

४. पाठे आगतानां शब्दानाम् आधारेण शब्दजालं प्रदत्तम् अस्ति। अत्र वामतः दक्षिणं (यथा-कृतकबुद्धिः) उपरितः अधः (यथा-डेटासेट्) च उदाहरणानुसारं नूतन-पदानां रेखाङ्कनं कुरुत इति।

उत्तर:

५. अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा शुद्धम् (✓) अशुद्धं (✗) वा चिनुत –

उत्तर:
(क) आर्यः यशिका च विद्यालये कृतकबुद्धेः उपयोगं कुरुतः। (✗) अशुद्धम् — पाठे एवं उल्लेखः नास्ति।
(ख) कृतकबुद्धिः केवलं विनोदानुकूलम् उपकरणम् अस्ति। (✗) अशुद्धम् — कृतकबुद्धिः अनेकेषु क्षेत्रेषु उपयुज्यते, न केवलं विनोदाय।
(ग) अथर्वः अपि शिक्षायां कृतकबुद्धेः प्रयोगं करोति। (✓) शुद्धम् — अथर्वः एलेक्सा-यन्त्रस्य उपयोगं करोति।
(घ) अक्षतः चैट्बोट् इत्यस्य साहाय्येन उपन्यासलेखनं करोति। (✗) अशुद्धम् — पाठे एवं उल्लेखः नास्ति।
(ङ) ए.आइ. डीप-फेक् इत्यपि कश्चन दुरुपयोगः अस्ति। (✓) शुद्धम् — डीप-फेक् कृतकबुद्ध्याः दुरुपयोगः अस्ति।
(च) आर्यः चित्रनिर्माणाय कृतकबुद्धेः साहाय्यं प्राप्नोति। (✓) शुद्धम्
(छ) शिक्षकः गम्भीरतया चैट्बोट् वाक्यानां मूल्याङ्कनं करोति। (✓) शुद्धम्
६. एतत् चित्रम् आधारीकृत्य संस्कृतभाषायां पञ्च वाक्यानि रचयत –

उत्तर:
एतत् चित्रम् आधारीकृत्य पञ्च संस्कृतवाक्यानि
(क) चित्रे एकः मानवः कृत्रिम-रोबोट-यन्त्रेण सह संवादं करोति।
(ख) कार्यालये द्वे जने संगणकयन्त्रे उपविश्य कार्यं कुरुतः।
(ग) भित्तौ “AI” इति लिखितम् अस्ति, येन कृतकबुद्धेः महत्त्वं सूच्यते।
(घ) एषः रोबोटः मानवबुद्धिवत् कार्यं कर्तुं समर्थः अस्ति।
(ङ) कृतकबुद्धिः मानवस्य सहकारिणी अस्ति, न तु प्रतिस्पर्धिनी।
७. अधोलिखित-वाक्येषु कर्तृपदं क्रियापदं च चिनुत –

उत्तर:

८. अधोलिखितेषु वाक्येषु विशेषणं विशेष्यं च चिनुत –
उत्तर:

कक्षा 9 संस्कृत शारदा पाठ 5 पात्र परिचय – हिंदी में
पात्र-परिचय (हिन्दी में)
| पात्र का नाम | परिचय | विशेष योगदान |
|---|---|---|
| अध्यापकः | विद्यालय के शिक्षक | कृत्रिम बुद्धिमत्ता का सम्पूर्ण विवेचन |
| यशिका | जिज्ञासु छात्रा | चालकरहित कार देखकर प्रश्न उठाती है |
| कात्यायनी | उत्सुक छात्रा | कृत्रिम बुद्धिमत्ता जानने की इच्छा |
| श्रेया | मेधावी छात्रा | परिभाषा देती है |
| अथर्वः | प्रौद्योगिकी-जानकार छात्र | चैट-जीपीटी और वाक्-यन्त्र के उदाहरण देता है |
| पावनी | विचारशील छात्रा | गूगल-सहायक और भय की बात करती है |
| वेदः | प्रश्नशील छात्र | श्लोक प्रस्तुत करता है |
| आर्यः | हास्यप्रिय छात्र | यन्त्रों की पाठशाला वाला प्रश्न |
| आकाशः | चिन्तित छात्र | शिक्षक के अप्रासंगिक होने की चिन्ता |
| अक्षतः | जिज्ञासु छात्र | कृत्रिम बुद्धिमत्ता के प्रकार पूछता है |
| भास्करः | विवेकशील छात्र | पाठ का सर्वोत्तम वाक्य कहता है |
कक्षा 9 संस्कृत शारदा पाठ 5 का चरण-दर-चरण संक्षिप्त सारांश
पाठ का सार (हिन्दी में)
- भाग 1: कृत्रिम बुद्धिमत्ता की परिभाषा: आधुनिक विज्ञान-युग में जब मानव-जीवन तेज गति से परिवर्तनशील है, कृत्रिम बुद्धिमत्ता एक प्रभावशाली साधन बनकर उभरी है। यशिका ने चालकरहित स्मार्ट कार देखी और प्रश्न किया। अध्यापक ने बताया – जिस प्रक्रिया से अचेतन यन्त्र मानव-बुद्धि की तरह कार्य करते हैं, उसे वैज्ञानिक कृत्रिम बुद्धिमत्ता कहते हैं। श्रेया ने परिभाषा दी – जब यन्त्र मनुष्य की तरह सोचते, निर्णय लेते और कार्य करते हैं।
- भाग 2: कृत्रिम बुद्धिमत्ता के प्रकार: अध्यापक ने तीन प्रकार बताए – (क) संकुचित कृत्रिम बुद्धिमत्ता (जीपीटी, गूगल मानचित्र, यूट्यूब), (ख) सामान्य कृत्रिम बुद्धिमत्ता (मानव के समान – लक्ष्य), (ग) अत्युत्कृष्ट कृत्रिम बुद्धिमत्ता (मानव से भी अधिक – काल्पनिक)।
- भाग 3: यन्त्रों का प्रशिक्षण: वेद ने पूछा – बुद्धि तो ईश्वर ने मस्तिष्क में दी है, यन्त्र में कैसे डाली जाती है? अध्यापक ने बताया – तकनीकी विशेषज्ञ यन्त्र-अधिगम और गहन-अधिगम विधि से इन्हें ‘आँकड़ा-समूह’ नामक यन्त्र-पाठशाला में प्रशिक्षित करते हैं।
- भाग 4: पूर्वग्रह (पक्षपात): यशिका ने पूछा – यदि अशुद्ध आँकड़े दिए जाएँ? अध्यापक ने बताया – तब निष्कर्ष भी पक्षपातयुक्त होते हैं – इसे ‘पूर्वग्रहः’ कहते हैं।
- भाग 5: उपयोगक्षेत्र: शिक्षा (दीक्षा, स्वयम्, प्रधानमन्त्री ई-विद्या, संवाद-यन्त्र, भाषानुवाद-उपकरण), चिकित्सा (रोबोटिक-शल्यकर्म, रोग-पूर्वज्ञान, किरण-परीक्षण-विद्या, औषध-शुश्रूषा), कृषि (मानवरहित उड़नयन्त्र से बीज-वपन, कीट-निरीक्षण, भूमि-क्षमता-परीक्षण), न्यायालय, वित्त, कला-संगीत, मनोरञ्जन।
- भाग 6: अपराध-शमन: मुख-परिचय-प्रणाली, पूर्वानुमेय-नियन्त्रण।
- भाग 7: श्लोक-प्रस्तुति: वेद ने चैट-जीपीटी से प्राप्त श्लोक सुनाया – ‘विद्युत्प्रज्ञया यन्त्राणि नित्यं वदन्ति चेतनाः।’
- भाग 8: खतरे और गहन-मिथ्याचित्र: पावनी ने कहा – कृत्रिम बुद्धिमत्ता से समाज में भय भी है। अध्यापक ने गहन-मिथ्याचित्र (झूठी तस्वीर, आवाज, दृश्य) का खतरा बताया।
- भाग 9: समाधान: कृत्रिम बुद्धिमत्ता की साक्षरता, नैतिकतापूर्ण प्रशिक्षण, सरकारी नियन्त्रण, आत्मनियन्त्रण।
- भाग 10: केन्द्रीय सन्देश: भास्कर का वाक्य – ‘कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी।’ अध्यापक का समापन – कृत्रिम बुद्धिमत्ता मानवबुद्धि की सहकारी है। शिक्षक का स्थान कभी नहीं ले सकती। सभी ने संकल्प लिया – जागरूक नागरिक बनें और डिजिटल-भारत को समृद्ध करें।
कक्षा 9 संस्कृत शारदा अध्याय 5 हिंदी अनुवाद
कक्षा 9 संस्कृत पाठ 5 – हिंदी अनुवाद
आधुनिके विज्ञानयुगे यदा मानवजीवनं द्रुतगत्या परिवर्तनशीलम् अस्ति, तदा अत्र कृतकबुद्धिः प्रभावशालि-साधनरूपेण समुपस्थिता वर्तते। अत्र यन्त्राणि मानववत् चिन्तयन्ति, निर्णयं च कुर्वन्ति। अहो! अवलोकनीयं कृतकबुद्धेः सामर्थ्यं तत्र। अस्मिन् पाठे “कृतकबुद्धिः-मानवबुद्धेः सहकरी” इति कश्चित् वार्तालापः प्रस्तुतः अस्ति। यत्र अध्यापकः छात्राः च मिलित्वा कृतकबुद्धेः स्वरूपम्, उपयोगक्षेत्राणि, लाभान् सीमां च अधिकृत्य चर्चां कुर्वन्ति। एषः पाठः न केवलं कृतकबुद्धेः विषये सूचनां प्रयच्छति अपि तु विद्यार्थिनां चिन्तन-शक्तिं विवेकं च जागरयति। एषा कृतकबुद्धिः कथं मानवहिताय उपयोगिनी भवेत् इति चिन्तनीयः विषयः।
(स्थानं – विद्यालयकक्षा। अध्यापक: कक्षायां प्रविशति।)
हिंदी अनुवादआधुनिक विज्ञान के युग में जब मानव-जीवन तीव्र गति से परिवर्तनशील है, तब यहाँ कृत्रिम बुद्धि एक प्रभावशाली साधन के रूप में उपस्थित है। यहाँ मशीनें मनुष्य की तरह सोचते हैं और निर्णय भी लेते हैं। अहो! वहाँ कृत्रिम बुद्धि की शक्ति देखने योग्य है। इस पाठ में “कृत्रिम बुद्धि – मानव-बुद्धि की सहायक” नामक एक वार्तालाप प्रस्तुत है, जिसमें अध्यापक और छात्र मिलकर कृत्रिम बुद्धि के स्वरूप, उपयोग के क्षेत्रों, लाभों और सीमाओं के विषय में चर्चा करते हैं। यह पाठ केवल कृत्रिम बुद्धि के बारे में जानकारी ही नहीं देता, बल्कि विद्यार्थियों की चिन्तन-शक्ति और विवेक को भी जागृत करता है। यह कृत्रिम बुद्धि किस प्रकार मानव के हित के लिए उपयोगी हो सकती है – यह विचारणीय विषय है।
(स्थान – विद्यालय कक्षा। अध्यापक कक्षा में प्रवेश करते हैं।)
सर्वे छात्राः – शुभप्रभातं, गुरुवर्य!
अध्यापकः – शुभप्रभातं, प्रियच्छात्राः!
यशिका – महोदय! अद्य अहम् किञ्चन चालकरहितं पटु-कारयानं दृष्टवती। अहम् आश्चर्यचकिता। किम् एतत् संभवम्?
अध्यापकः – अवश्यं यशिके! एतत् कृतकबुद्ध्या सम्भवति।
हिंदी अनुवादसभी छात्र – सुप्रभात, गुरुजी!
अध्यापक – सुप्रभात, प्रिय छात्रों!
यशिका – महोदय! आज मैंने एक चालक-रहित स्मार्ट कार देखी। मैं आश्चर्यचकित हो गई। क्या यह संभव है?
अध्यापक – अवश्य यशिका! यह कृत्रिम बुद्धि से संभव होता है।
कात्यायनी – महोदय! केयं कृतकबुद्धिः, अद्य वयम् अस्याः विषये ज्ञातुमिच्छामः।
अध्यापकः – अद्यत्वे अयं बहुचर्चितः विषयः अस्ति। भवत्सु कृतकबुद्धेः विषये कोऽपि जानाति वा?
श्रेया – आचार्य! अहं जानामि। यदा यन्त्राणि मनुष्यवत् चिन्तयन्ति, निर्णयं कुर्वन्ति, कार्यं च कुर्वन्ति, तदा तत्र कृतकबुद्धिः उपस्थिता अस्ति इति जानीमः।
अध्यापकः – सुष्ठु! यया अचेतनयन्त्राणि मानवबुद्धिवत् कार्यं कुर्वन्ति, सा कृतकबुद्धिः इति वैज्ञानिकाः मन्यन्ते।
हिंदी अनुवादकात्यायनी – महोदय! यह कृत्रिम बुद्धि क्या है, आज हम इसके विषय में जानना चाहते हैं।
अध्यापक – आजकल यह बहुत चर्चित विषय है। क्या आप लोगों में से कोई कृत्रिम बुद्धि के बारे में जानता है?
श्रेया – आचार्य! मैं जानती हूँ। जब यंत्र मनुष्य की तरह सोचते हैं, निर्णय लेते हैं और कार्य करते हैं, तब हम जानते हैं कि वहाँ कृत्रिम बुद्धि उपस्थित है।
अध्यापक – बहुत अच्छा! जिसके द्वारा अचेतन यंत्र मानव-बुद्धि की तरह कार्य करते हैं, उसे वैज्ञानिक कृत्रिम बुद्धि मानते हैं।
अथर्वः – आम्, चैट-जीपीटी इति नामकं संवादोपकरणमपि कृतकबुद्ध्या युक्तम् अस्ति।
अध्यापकः – साधु! चैट-जीपीटी, सिरि, एलेक्सा, गूगल मानचित्रं, जेमिनि, मेटा-कृतकबुद्धिः, परप्लेक्सिटि चेत्यादयः अनुप्रयुक्ततन्त्रविशेषाः कृतकबुद्धियुक्ताः सन्ति।
यशिका – अहं चैट-जीपीटी इत्यनेन अनेकेषां प्रश्नानां यथेष्टम् उत्तराणि प्राप्तवती। इदं कृतकबुद्ध्याः कारणात् एव संभवम्।
अथर्वः – मम माता एलेक्सा-नामकस्य यन्त्रस्य उपयोगं करोति। एतत् गीतं गायति, विद्युद्दीपं ज्वालयति, दैनिकसंवादं वातावरणस्थितिं च सूचयति।
पावनी – अहो! मम माता गूगल-सहायकेन सह वार्तां करोति।
हिंदी अनुवादअथर्व – हाँ, चैट-जीपीटी नामक संवाद-उपकरण भी कृत्रिम बुद्धि से युक्त है।
अध्यापक – शाबाश! चैट-जीपीटी, सिरि, एलेक्सा, गूगल मानचित्र, जेमिनि, मेटा-कृत्रिम बुद्धि, परप्लेक्सिटि आदि विशेष अनुप्रयुक्त तंत्र कृत्रिम बुद्धि से युक्त हैं।
यशिका – मैंने चैट-जीपीटी से अनेक प्रश्नों के मनचाहे उत्तर प्राप्त किए। यह कृत्रिम बुद्धि के कारण ही संभव है।
अथर्व – मेरी माँ एलेक्सा नामक यंत्र का उपयोग करती हैं। यह गाना गाता है, बिजली का बल्ब जलाता है, और दैनिक समाचार व मौसम की जानकारी भी देता है।
पावनी – अरे! मेरी माँ गूगल-सहायक से बातें करती हैं।
अध्यापकः – साधु! एषा काचित् बुद्धिमती यन्त्रप्रणाली अस्ति। किं यूयं जानीथ कृतकबुद्धेः कतिपयाः प्रमुखाः प्रकाराः सन्ति?
अक्षतः – के ते प्रकाराः मान्यवर!
अध्यापकः – ते सन्ति
सङ्कुचितकृतकबुद्धिः – जीपीटी, गूगल-मानचित्रं, यन्त्र-ट्यूब।
हिंदी अनुवादअध्यापक – शाबाश! यह एक प्रकार की बुद्धिमान यंत्र-प्रणाली है। क्या आप जानते हैं कि कृत्रिम बुद्धि के कुछ प्रमुख प्रकार हैं?
अक्षत – वे प्रकार कौन से हैं, मान्यवर!
अध्यापक – वे हैं –
संकुचित कृत्रिम बुद्धि – जीपीटी, गूगल मानचित्र, यन्त्र-ट्यूब।
सामान्यकृतकबुद्धिः – मानवसमाना बुद्धिमत्ता (एतत् लक्ष्यं भवति)।
अत्युत्कृष्टकृतकबुद्धिः – मानवात् अपि अधिका बुद्धिमती – एषा काल्पनिकी अस्ति।
वेदः – किन्तु आचार्य! अस्माकं बुद्धिस्तु ईश्वरेण मस्तिष्के स्थापिता अस्ति, कथम् एषा बुद्धिः यन्त्रे स्थाप्यते?
अध्यापकः – उत्तमः प्रश्नः। प्रौद्योगिकीविशारदाः यन्त्राधिगमः, गहनाधिगमः चेति विधिना एतानि यन्त्राणि प्रशिक्षयन्ति, अनुप्रयोगाय च सज्जीकुर्वन्ति।
हिंदी अनुवादसामान्य कृत्रिम बुद्धि – मनुष्य के समान बुद्धिमत्ता (यह लक्ष्य है)।
अत्युत्कृष्ट कृत्रिम बुद्धि – मनुष्य से भी अधिक बुद्धिमान – यह काल्पनिक है।
वेद – किन्तु आचार्य! हमारी बुद्धि तो ईश्वर ने मस्तिष्क में स्थापित की है, यह बुद्धि यंत्र में कैसे स्थापित होती है?
अध्यापक – उत्तम प्रश्न है। प्रौद्योगिकी-विशेषज्ञ यंत्र-अधिगम और गहन-अधिगम की विधि से इन यंत्रों को प्रशिक्षित करते हैं और उपयोग के लिए तैयार करते हैं।
आर्यः – यन्त्राणामपि पाठशाला अस्ति वा?
(सर्वे हसन्ति)
अध्यापकः – अस्याः यन्त्रपाठशालायाः नाम डेटासेट् इति! कृतकबुद्धिः यन्त्रं दत्तांशमाध्यमेन शिक्षणं करोति।
यशिका – किन्तु आचार्य! यदि अशुद्धदत्तांशः दीयते तर्हि कृतकबुद्धिः अपि त्रुटिं करोति?
अध्यापकः – आम्। यदा प्रशिक्षणदत्तांशः पक्षपातयुक्तः भवति, तदा निष्कर्षाः अपि पक्षपातयुक्ताः भवन्ति। एषः दोषः पूर्वग्रहः इति कथ्यते। कृतकबुद्धिः अद्यापि विकासपदे अस्ति। सेदानीं मानवीयपरिचर्या-विवेकेन सह त्रुटिरहितरूपेण ग्रहीतुं शक्यते।
हिंदी अनुवादआर्य – क्या यंत्रों की भी पाठशाला होती है? (सभी हँसते हैं)
अध्यापक – इस यंत्र-पाठशाला का नाम आँकड़ा-समूह है! कृत्रिम बुद्धि यंत्र को आँकड़ों के माध्यम से शिक्षण करती है।
यशिका – किन्तु आचार्य! यदि अशुद्ध आँकड़े दिए जाएँ तो क्या कृत्रिम बुद्धि भी त्रुटि करती है?
अध्यापक – हाँ। जब प्रशिक्षण के आँकड़े पक्षपातपूर्ण होते हैं, तब निष्कर्ष भी पक्षपातपूर्ण होते हैं। इस दोष को पूर्वग्रह कहते हैं। कृत्रिम बुद्धि अभी भी विकास की अवस्था में है। अभी इसे मानवीय देखरेख और विवेक के साथ त्रुटिरहित रूप से ग्रहण किया जा सकता है।
श्रेया – गुरुवर! एषा बुद्धिः केषु स्थलेषु उपयुज्यते?
अध्यापकः – श्रेये! तव प्रश्नः अतीव महत्त्वपूर्णः। शिक्षायां, चिकित्सायां, कृषिक्षेत्रे, न्यायालये, सञ्चारे, वित्ते, कलासङ्गीतक्षेत्रे मनोरञ्जनादिषु क्षेत्रेषु च कृतकबुद्धिः भूरिशः उपयुज्यते।
अथर्वः – महोदय! कृतकबुद्धिः कथं शिक्षायां साहाय्यं करोति? किं शिक्षकस्य स्थाने कृतकबुद्धिः अस्मान् पाठयिष्यति? एतत् कथं सम्भवति?
अध्यापकः – दीक्षा, स्वयम्, सर्वेषां कृते कृतकबुद्धिः, पी.एम.-ई-विद्या, संशयनिराकरणार्थं चैट्बोट्, भाषानुवादोपकरणानि च यत्र तत्र प्रयुज्यन्ते। एतानि कृतकबुद्ध्याधारितानि उपकरणानि सन्ति। एतेषां साहाय्येन छात्राः शिक्षकाणाम् अनुपस्थितौ अपि स्वयम् अध्येतुं शक्नुवन्ति।
आकाशः – हा धिक्! एतेषां कारणेन मानवशिक्षकः किं प्रयोजनरहितः भविष्यति?
हिंदी अनुवादश्रेया – गुरुवर! यह बुद्धि किन-किन स्थानों पर उपयोग में लाई जाती है?
अध्यापक – श्रेया! तुम्हारा प्रश्न अत्यन्त महत्त्वपूर्ण है। शिक्षा में, चिकित्सा में, कृषि-क्षेत्र में, न्यायालय में, संचार में, वित्त में, कला-संगीत-क्षेत्र में और मनोरञ्जन आदि क्षेत्रों में कृत्रिम बुद्धि का भरपूर उपयोग होता है।
अथर्व – महोदय! कृत्रिम बुद्धि शिक्षा में किस प्रकार सहायता करती है? क्या शिक्षक के स्थान पर कृत्रिम बुद्धि हमें पढ़ाएगी? यह कैसे संभव है?
अध्यापक – दीक्षा, स्वयम्, सर्वेषां कृते कृत्रिम बुद्धि, प्रधानमंत्री-ई-विद्या, संदेह-निवारण के लिए संवाद-यंत्र, भाषा-अनुवाद के उपकरण यहाँ-वहाँ प्रयोग में लाए जाते हैं। ये सब कृत्रिम बुद्धि-आधारित उपकरण हैं। इनकी सहायता से छात्र शिक्षकों की अनुपस्थिति में भी स्वयं अध्ययन कर सकते हैं।
आकाश – हाय! इनके कारण क्या मानव-शिक्षक प्रयोजनरहित हो जाएगा?
अध्यापकः – न न! कृतकबुद्धिः गुरुमित्रम् अस्ति, गुरुविकल्पः नास्ति। शिक्षकाणां सान्निध्ये छात्रेषु व्यक्तित्वविकासः भवति। शिक्षकाः पुस्तकीयज्ञानेन सह छात्रेषु मानवीयमूल्यबोधम् अपि जनयन्ति। ते अनुशासनं, परोपकारं, करुणां, तथैव व्यवहारज्ञानं च शिक्षयन्ति। सदा स्मरणीयं यत् कृतकबुद्धिः उपकरणम् अस्ति, प्रेरणा तु मानवेभ्यः एव आगच्छति।
वेदः – अहम् कस्मिंश्चित् चलच्चित्रे दृष्टवान् यत् यन्त्राणि मानवेभ्यः संसारम् अधिगृह्णन्ति इति।
यशिका – अपि च, आचार्य! किं कृतकबुद्धिः मानवस्य स्थानं हर्तुं शक्नोति?
अध्यापकः – एषा चिन्ता समाजे प्रगाढं जायमाना अस्ति, किन्तु अत्र बोद्धव्यं यत् कृतकबुद्धिः सहायिका अस्ति, मनुष्यस्य प्रतिस्पर्धिनी न।
हिंदी अनुवादअध्यापक – नहीं नहीं! कृत्रिम बुद्धि गुरु की मित्र है, गुरु का विकल्प नहीं। शिक्षकों की उपस्थिति में छात्रों का व्यक्तित्व-विकास होता है। शिक्षक पुस्तकीय ज्ञान के साथ-साथ छात्रों में मानवीय मूल्यों का बोध भी उत्पन्न करते हैं। वे अनुशासन, परोपकार, करुणा और व्यवहार-ज्ञान भी सिखाते हैं। सदा स्मरण रखना चाहिए कि कृत्रिम बुद्धि एक उपकरण है, प्रेरणा तो मनुष्यों से ही आती है।
वेद – मैंने किसी चलचित्र में देखा कि यंत्र मनुष्यों से संसार का अधिग्रहण कर लेते हैं।
यशिका – और भी, आचार्य! क्या कृत्रिम बुद्धि मनुष्य का स्थान ले सकती है?
अध्यापक – यह चिन्ता समाज में गहरी होती जा रही है, किन्तु यहाँ यह समझना चाहिए कि कृत्रिम बुद्धि सहायक है, मनुष्य की प्रतिस्पर्धी नहीं।
आर्यः – महोदय! किं कृतकबुद्धिः चिकित्सायाम् अपि प्रयुज्यते?
अध्यापकः – आम्! रोबोटिक्-शल्यचिकित्सा, रोग-पूर्वज्ञानं, कृतकबुद्धिः रश्मिपरीक्षणविद्या, चैट-कृतकबुद्धिः, औषधशुश्रूषा चेत्यादीनि तदाधारितानि चिकित्सोपकरणानि सन्ति।
अक्षतः – किं कृषि-क्षेत्रे अपि प्रयुज्यते?
अध्यापकः – नूनं! कृषि-क्षेत्रे अपि ड्रोनमाध्यमेन बीज-वपनं, कीटनिरीक्षणं, भूमिक्षमता-चेत्यादीनां परीक्षणम् अपि यन्त्रैः भवन्ति।
अथर्वः – गुरुदेव! अपराधशमनाय कृतकबुद्धिः कथं साहाय्यं करोति?
हिंदी अनुवादआर्य – महोदय! क्या कृत्रिम बुद्धि चिकित्सा में भी प्रयोग होती है?
अध्यापक – हाँ! यंत्र-चालित शल्यचिकित्सा, रोग का पूर्वज्ञान, कृत्रिम बुद्धि किरण-परीक्षण विद्या, चैट-कृत्रिम बुद्धि, औषध-शुश्रूषा आदि उस पर आधारित चिकित्सा-उपकरण हैं।
अक्षत – क्या कृषि-क्षेत्र में भी प्रयोग होती है?
अध्यापक – निश्चित रूप से! कृषि-क्षेत्र में भी आकाशयान के माध्यम से बीज-बोना, कीट-निरीक्षण, भूमि की उर्वरा-शक्ति आदि की जाँच यंत्रों से होती है।
अथर्व – गुरुदेव! अपराध को रोकने में कृत्रिम बुद्धि किस प्रकार सहायता करती है?
अध्यापकः – मुखपरिचयप्रणाली, पूर्वानुमेय-नियन्त्रणं चेत्यादि-योजनासु कृतकबुद्धेः प्रयोगः अस्ति।
यशिका – किं कृतकबुद्धिः काव्यमपि रचयितुं समर्था?
अध्यापकः – अत्र भवन्तः किं चिन्तयन्ति?
वेदः – अहं चैट-जीपीटी इत्यस्मात् एनं श्लोकं प्राप्तवान् –
विद्युत्प्रज्ञया यन्त्राणि नित्यं वदन्ति चेतनाः।
अहोरात्रं न विश्रान्ताः मानवान् धारयन्ति ते॥
(सर्वे सोत्साहं पठन्ति, आश्चर्यं च कुर्वन्ति)
हिंदी अनुवादअध्यापक – मुख-परिचय प्रणाली, पूर्वानुमान-नियन्त्रण आदि योजनाओं में कृत्रिम बुद्धि का प्रयोग होता है।
यशिका – क्या कृत्रिम बुद्धि काव्य-रचना भी कर सकती है?
अध्यापक – इसमें आप लोग क्या सोचते हैं?
वेद – मैंने चैट-जीपीटी से यह श्लोक प्राप्त किया
विद्युत-बुद्धि से यंत्र सदा चेतन की तरह बोलते हैं। वे दिन-रात बिना विश्राम के मनुष्यों को आधार देते हैं। (सभी उत्साहपूर्वक पढ़ते हैं और आश्चर्य करते हैं)
पावनी – किन्तु श्रीमन्, कृतकबुद्धि-सकाशात् समाजे महत् भयम् अपि अस्ति।
अध्यापकः – सत्यं, भयस्य कारणमपि यथार्थम् अस्ति। अद्यत्वे कृतकबुद्धेः दुरुपयोगेन हि विभिन्नप्रकारकाः साइबर-अपराधाः समाजेषु देशेषु च चलन्ति। किं भवन्तः गहन-मिथ्याचित्र इति समस्याविषये जानन्ति?
आकाशः – गुरुवर! तत् गहन-मिथ्याचित्र इति किमस्ति?
अध्यापकः – गहन-मिथ्याचित्रं कृतकबुद्ध्या निर्मितं मिथ्याचित्रं, दृश्यं, ध्वनिः वा अस्ति। मिथ्यादृश्ये यत्र मुखं वाणी च मिथ्या प्रस्तूयते – उपहासाय, अनेकदा अपराधाय चापि।
अथर्वः – अस्य निराकरणार्थम् उपायः कः?
हिंदी अनुवादपावनी – किन्तु श्रीमान्, कृत्रिम बुद्धि से समाज में एक बड़ा भय भी है।
अध्यापक – सत्य है, भय का कारण भी यथार्थ है। आजकल कृत्रिम बुद्धि के दुरुपयोग से विभिन्न प्रकार के जाल-अपराध समाजों और देशों में चल रहे हैं। क्या आप गहन-मिथ्याचित्र की समस्या के बारे में जानते हैं?
आकाश – गुरुवर! वह गहन-मिथ्याचित्र क्या है?
अध्यापक – गहन-मिथ्याचित्र कृत्रिम बुद्धि द्वारा निर्मित एक झूठा चित्र, दृश्य या ध्वनि है। झूठे दृश्य में जहाँ मुख और वाणी झूठी प्रस्तुत की जाती है – उपहास के लिए, और कई बार अपराध के लिए भी। अथर्व – इसके निराकरण का उपाय क्या है?
अध्यापकः – अस्माकं कृतकबुद्धि-साक्षरता, नैतिकतापूरितं प्रशिक्षणं, सर्वकारेण नियन्त्रणम्, आत्मनियन्त्रणं चेति विविधाः उपायाः अस्माभिः करणीयाः।
भास्करः – अहो! कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी – इति वाक्यं मम मनः स्पृशति।
वेदः – तथापि यदि कृतकबुद्धिः मनुष्यान् स्वस्ववृत्तेः निष्कासयति तर्हि कः तत्र रक्षणोपायः?
अध्यापकः – तथाविधः सङ्कटः नापतेत् इति भारतसर्वकारेण कौशल-भारत, अङ्कीय-भारत, ई-कौशल-भारत, चेत्याद्याः अनेकाः योजनाः सञ्चाल्यन्ते। एताभिः योजनाभिः प्रशिक्षिताः युवानः नवीनवृत्तीः प्राप्तुम् अर्हन्ति। वस्तुतः कृतकबुद्धिः स्वतः कस्यापि वृत्तिं न हरति। अपि तु कृतकबुद्धि-प्रशिक्षितः जनः कदाचित् अप्रशिक्षितस्य जनस्य पारम्परिकवृत्तिं हरेत्।
हिंदी अनुवादअध्यापक – हमारी कृत्रिम बुद्धि-साक्षरता, नैतिकतापूर्ण प्रशिक्षण, सरकार द्वारा नियन्त्रण और आत्म-नियन्त्रण – ये विविध उपाय हमें करने चाहिए।
भास्कर – अरे! कृत्रिम बुद्धि मित्र बने, स्वामी न बने – यह वाक्य मेरे मन को छूता है।
वेद – फिर भी यदि कृत्रिम बुद्धि मनुष्यों को उनकी जीविका से निकाल दे तो उसका रक्षा-उपाय क्या है?
अध्यापक – ऐसा संकट न आए, इसलिए भारत सरकार द्वारा कौशल-भारत, अङ्कीय-भारत, ई-कौशल-भारत आदि अनेक योजनाएँ चलाई जा रही हैं। इन योजनाओं द्वारा प्रशिक्षित युवा नई जीविकाएँ प्राप्त करने के योग्य हैं। वास्तव में कृत्रिम बुद्धि स्वयं किसी की जीविका नहीं छीनती। परन्तु कृत्रिम बुद्धि में प्रशिक्षित व्यक्ति कभी-कभी अप्रशिक्षित व्यक्ति की पारम्परिक जीविका ले सकता है।
यशिका – गुरुवर! कृतकबुद्धि-द्वारा भविष्ये मानुषजीवनं कीदृशं भविष्यति?
अध्यापकः – यदि विवेकपूर्वकं प्रयुज्यते, तर्हि जीवनम् अधिकं सुगमं, सुरक्षितं श्रेयस्करं च भविष्यति।
श्रेया – कृतकबुद्धिः एव मानवीयबुद्धिं कार्यक्षमतां च द्विगुणितां करिष्यति इति मम मतम्। भारतीय-कृत्रिम बुद्धि-प्रभाव-सम्मेलनम् – २०२६ इत्यत्रापि उक्तमेतम्।
अध्यापकः – उत्तमं कथनम्! कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी – इति वाक्यम् अस्माकं मनसि स्पष्टं स्यात्।
सर्वे – आम्! वयं जागरूकाः नागरिकाः भवाम, सुरक्षितं जालप्रवेशं करवाम, अपि च अङ्कीय-भारतं समृद्धं करवाम।
हिंदी अनुवादयशिका – गुरुवर! कृत्रिम बुद्धि के द्वारा भविष्य में मानव-जीवन कैसा होगा? अध्यापक – यदि विवेकपूर्वक प्रयोग किया जाए, तो जीवन अधिक सुगम, सुरक्षित और श्रेयस्कर होगा। श्रेया – कृत्रिम बुद्धि ही मानवीय बुद्धि और कार्य-क्षमता को दोगुना करेगी – यह मेरा मत है। भारतीय कृत्रिम बुद्धि प्रभाव-सम्मेलन – २०२६ में भी यही कहा गया है। अध्यापक – उत्तम कथन है! कृत्रिम बुद्धि मानव-बुद्धि की सहायक है – यह वाक्य हमारे मन में स्पष्ट होना चाहिए। सभी – हाँ! हम जागरूक नागरिक बनें, सुरक्षित अन्तर्जाल-प्रवेश करें, और अङ्कीय-भारत को समृद्ध बनाएँ।
हिंदी अनुवाद – प्रमुख गद्यांशों का
- गद्यांश 1 (प्रस्तावना):
आधुनिक विज्ञान-युग में जब मानव-जीवन तेज गति से परिवर्तनशील है, तब यहाँ कृत्रिम बुद्धिमत्ता एक प्रभावशाली साधन के रूप में उपस्थित है। यहाँ यन्त्र मनुष्यों की तरह सोचते हैं और निर्णय लेते हैं। आश्चर्य है! कृत्रिम बुद्धिमत्ता की शक्ति वहाँ देखने योग्य है। - गद्यांश 2 (कृत्रिम बुद्धिमत्ता की परिभाषा):
यशिका — महोदय! आज मैंने कोई चालकरहित स्मार्ट कार देखी। मैं आश्चर्यचकित हूँ। क्या यह सम्भव है?
अध्यापक — निश्चय ही यशिके! यह कृत्रिम बुद्धिमत्ता से सम्भव होता है।
श्रेया — आचार्य! मैं जानती हूँ। जब यन्त्र मनुष्य की तरह सोचते हैं, निर्णय लेते हैं और कार्य करते हैं, तब वहाँ कृत्रिम बुद्धिमत्ता उपस्थित है।
अध्यापक — बहुत अच्छा! जिस प्रक्रिया से अचेतन यन्त्र मानव-बुद्धि की तरह कार्य करते हैं, उसे वैज्ञानिक कृत्रिम बुद्धिमत्ता कहते हैं। - गद्यांश 3 (यन्त्र-प्रशिक्षण और पूर्वग्रह):
वेद — किन्तु आचार्य! हमारी बुद्धि तो ईश्वर ने मस्तिष्क में स्थापित की है, यह बुद्धि यन्त्र में कैसे डाली जाती है?
अध्यापक — उत्तम प्रश्न! तकनीकी विशेषज्ञ यन्त्र-अधिगम और गहन-अधिगम विधि से इन यन्त्रों को प्रशिक्षित करते हैं और उपयोग के लिए तैयार करते हैं।
आर्य — क्या यन्त्रों की भी पाठशाला होती है? (सभी हँसते हैं)
अध्यापक — इस यन्त्र-पाठशाला का नाम ‘आँकड़ा-समूह’ है! कृत्रिम बुद्धिमत्ता यन्त्र को आँकड़ों के माध्यम से सिखाती है।
यशिका — किन्तु आचार्य! यदि अशुद्ध आँकड़े दिए जाएँ तो क्या कृत्रिम बुद्धिमत्ता भी गलती करती है?
अध्यापक — हाँ। जब प्रशिक्षण-आँकड़े पक्षपातयुक्त होते हैं, तब निष्कर्ष भी पक्षपातयुक्त होते हैं। यह दोष ‘पूर्वग्रहः’ कहलाता है। - गद्यांश 4 (शिक्षक और कृत्रिम बुद्धिमत्ता):
आकाश — अरे! इनके कारण क्या मानव-शिक्षक प्रयोजनरहित हो जाएगा?
अध्यापक — नहीं नहीं! कृत्रिम बुद्धिमत्ता गुरु की मित्र है, गुरु का विकल्प नहीं। शिक्षकों की उपस्थिति में छात्रों का व्यक्तित्व-विकास होता है। शिक्षक पुस्तकीय ज्ञान के साथ-साथ छात्रों में मानवीय मूल्यों का बोध भी कराते हैं। वे अनुशासन, परोपकार, करुणा और व्यवहार-ज्ञान सिखाते हैं। सदा याद रखो — कृत्रिम बुद्धिमत्ता उपकरण है, प्रेरणा तो मनुष्यों से ही आती है। - गद्यांश 5 (गहन-मिथ्याचित्र और समाधान):
अध्यापक — गहन-मिथ्याचित्र, कृत्रिम बुद्धिमत्ता से निर्मित झूठी तस्वीर, दृश्य या ध्वनि है। मिथ्या-दृश्य में जहाँ मुख और वाणी झूठी प्रस्तुत की जाती है — उपहास के लिए, कभी-कभी अपराध के लिए भी।
अथर्व — इसके निराकरण का उपाय क्या है?
अध्यापक — कृत्रिम बुद्धिमत्ता की साक्षरता, नैतिकतापूर्ण प्रशिक्षण, सरकारी नियन्त्रण और आत्मनियन्त्रण — ये विविध उपाय हमें करने चाहिए। - गद्यांश 6 (भास्करः का महावाक्य और समापन):
भास्कर — अहो! ‘कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी’ — यह वाक्य मेरे मन को स्पर्श करता है।
अध्यापक — उत्तम कथन! ‘कृत्रिम बुद्धिमत्ता मानवबुद्धि की सहकारी है’ — यह वाक्य हमारे मन में स्पष्ट हो।
सभी — हाँ! हम जागरूक नागरिक बनें, सुरक्षित रूप से जालस्थल-प्रवेश करें और डिजिटल-भारत को समृद्ध करें।
कृत्रिम बुद्धिमत्ता के उपकरणों की सूची (हिन्दी में)
| संस्कृत नाम | हिन्दी अर्थ |
|---|---|
| चैट-जीपीटी | संवाद-बुद्धिमत्ता-उपकरण |
| सिरि | एप्पल-कम्पनी का वाक्-सहायक |
| वाक्-यन्त्र (एलेक्सा) | वाक्-सहायक यन्त्र |
| जेमिनि | गूगल का कृत्रिम बुद्धिमत्ता उपकरण |
| गूगल-मानचित्रम् | गूगल का मानचित्र |
| गूगल-सहायकम् | गूगल का सहायक |
| पटु-कारयानम् | स्मार्ट कार, चालकरहित कार |
| दीक्षा | डिजिटल शिक्षा मंच |
| स्वयम् | ऑनलाइन शिक्षा मंच |
| सर्वेषां कृते कृत्रिमबुद्धिः | सभी के लिए कृत्रिम बुद्धिमत्ता |
| पी.एम्. ई-विद्या | प्रधानमन्त्री ई-विद्या |
| मुख-परिचय-प्रणाली | चेहरा-पहचान-तन्त्र |
| गहन-मिथ्याचित्र | झूठी तस्वीर/वीडियो/आवाज |
| यन्त्र-अधिगमः | मशीन लर्निंग |
| गहन-अधिगमः | डीप लर्निंग |
| संकुचित कृत्रिम बुद्धिमत्ता | सीमित कार्य करने वाली |
| सामान्य कृत्रिम बुद्धिमत्ता | मानव के समान बुद्धि (लक्ष्य) |
| अत्युत्कृष्ट कृत्रिम बुद्धिमत्ता | मानव से भी अधिक – काल्पनिक |
| आँकड़ा-समूह | यन्त्र-पाठशाला, डेटासेट |
कक्षा 9 संस्कृत शारदा अध्याय 5 – कठिन शब्दों के अर्थ
महत्त्वपूर्ण शब्दार्थ – संस्कृत और हिंदी में
| संस्कृत शब्दः | संस्कृत में अर्थ | हिंदी अर्थ |
|---|---|---|
| कृतकबुद्धिः | कृतका बुद्धिः | कृत्रिम बुद्धिमत्ता |
| दत्तांशः | पूर्वदत्तं ज्ञानम् | आँकड़े, डेटा |
| तन्त्रांशः | संगणक-तन्त्रः | सॉफ्टवेयर (कम्प्यूटर-प्रणाली) |
| पूर्वग्रहः | पूर्वं स्थापितं पक्षपातयुक्तं मतम् | पूर्वपक्षपात |
| गहन-मिथ्याचित्र | कृतकबुद्ध्या निर्मितं मिथ्याचित्रम् | झूठी तस्वीर/वीडियो |
| सहकरी | सहयोगिनी | सहयोगी, सहायक |
| संवादोपकरणम् | संवादसाधनम् | वार्तालाप का साधन |
| नैतिकता | सदाचारः, धर्मनिष्ठता | नैतिक मूल्य |
| प्रतिस्पर्धिनी | स्पर्धायुक्ता | प्रतियोगी |
| प्रौद्योगिकीविशारदाः | प्रौद्योगिकीशास्त्रे कुशलाः | तकनीकी विशेषज्ञ |
| रश्मिपरीक्षणविद्या | रश्मिपरीक्षणस्य विद्या | किरण-विज्ञान चिकित्सा (रेडियोलॉजी) |
| अपराधशमनाय | अपराधस्य शमनाय | अपराध की रोकथाम के लिए |
| यन्त्राधिगमः | यन्त्रेण अधिगमः | यन्त्र-अधिगम |
| गहनाधिगमः | गहनः अधिगमः | गहन-अधिगम |
| पर्वग्रहः | पक्षपातः | पक्षपात, पूर्वाग्रह |
| विकासपदे | विकासक्रमे | विकास की अवस्था में |
कक्षा 9 संस्कृत शारदा अध्याय 5 में व्याकरण
व्याकरण – विभक्तियाँ (अत्र इदम् अवधेयम्)
पञ्चमी विभक्तिः (अपादानकारकम्)
उपयोग: ‘किससे?’ (कस्मात्?) का उत्तर देती है। वियोग, कारण और अपसरण सूचित करती है।
प्रयोगविधानम्:
- (क) कारणबोधक: मूषकः बिडालात् बिभेति।
(चूहा बिल्ली से डरता है।) - (ख) वियोगबोधक: छात्रः विद्यालयात् आगतः।
(छात्र विद्यालय से आया।) - (ग) अपसरणबोधक: दुर्जनः मूर्खतया धर्मात् भ्रष्टः।
(दुर्जन मूर्खता के कारण धर्म से भ्रष्ट होता है।)
पाठ से उदाहरण:
सः कृतकबुद्धि-साकाशात् समाजे महत् भयम् अपि अस्ति।
(उससे — कृत्रिम बुद्धिमत्ता से — समाज में बड़ा भय भी है।)
षष्ठी विभक्तिः (सम्बन्धः)
उपयोग: ‘किसका/किसके?’ (कस्य?) का उत्तर देती है। सम्बन्ध, स्वामित्व, अंश और विषय दर्शाती है।
प्रयोगविधानम्:
- (क) सम्बन्धबोधक: मम मित्रम्।
(मेरा मित्र।) - (ख) स्वामित्वबोधक: बालकस्य पुस्तकम्।
(बालक की पुस्तक।) - (ग) अंशबोधक: शरीरस्य ऊर्ध्वभागे हृदयं मस्तिष्कं च स्तः।
(शरीर के ऊपरी भाग में हृदय और मस्तिष्क हैं।) - (घ) विषयबोधक: फलस्य स्वादः रुचिकरः।
(फल का स्वाद रुचिकर है।)
पाठ से उदाहरण:
कृतकबुद्धेः उपयोगः भूरिशः अस्ति।
(कृत्रिम बुद्धिमत्ता का उपयोग भरपूर है।)
सप्तमी विभक्तिः (अधिकरणकारकम्)
उपयोग: ‘कहाँ/किसमें/किस समय?’ (कस्मिन्?) का उत्तर देती है। स्थान, काल और आधार बताती है।
प्रयोगविधानम्:
- (क) स्थानबोधक: विद्यालये पठति।
(विद्यालय में पढ़ता है।) - (ख) कालबोधक: प्रभाते सूर्यः उदेति।
(प्रातःकाल में सूर्य उगता है।) - (ग) आधारबोधक: भूमौ पादपाः रोहन्ति।
(भूमि में पेड़ उगते हैं।)
पाठ से उदाहरण:
शिक्षायां, चिकित्सायां, कृषिक्षेत्रे, वित्ते, कलासंगीतक्षेत्रे कृतकबुद्धिः भूरिशः उपयुज्यते।
(शिक्षा में, चिकित्सा में, कृषि-क्षेत्र में, वित्त में, कला-संगीत-क्षेत्र में कृत्रिम बुद्धिमत्ता का खूब उपयोग होता है।)
व्याकरण – समास-विग्रह
| समस्तपदम् | विग्रहः | समासभेदः |
|---|---|---|
| कृतकबुद्धिः | कृतका बुद्धिः | कर्मधारयः |
| अपराधशमनाय | अपराधस्य शमनाय | षष्ठी-तत्पुरुषः |
| रश्मिपरीक्षणविद्या | रश्मिपरीक्षणस्य विद्या | षष्ठी-तत्पुरुषः |
| संवादोपकरणम् | संवादस्य उपकरणम् | षष्ठी-तत्पुरुषः |
| मुखपरिचयप्रणाली | मुखस्य परिचयस्य प्रणाली | षष्ठी-तत्पुरुषः |
| पूर्वानुमेय-नियन्त्रणम् | पूर्वं अनुमेयं नियन्त्रणम् | कर्मधारयः |
| प्रौद्योगिकीविशारदाः | प्रौद्योगिकीशास्त्रे विशारदाः | सप्तमी-तत्पुरुषः |
| मानवबुद्धिः | मानवस्य बुद्धिः | षष्ठी-तत्पुरुषः |
कक्षा 9 संस्कृत शारदा अध्याय 5 अतिरिक्त प्रश्न-उत्तर
अतिलघूत्तरीय प्रश्न – अतिलघु उत्तर
- ‘एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी’ इत्यस्य किं तात्पर्यम्?
(इस शीर्षक का क्या तात्पर्य है?)
उत्तरम्:
एतस्य तात्पर्यम् अस्ति यत् कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहयोगिनी अस्ति, न तु विकल्पः।
(इसका तात्पर्य है — कृत्रिम बुद्धिमत्ता मानव-बुद्धि की सहयोगी है, विकल्प नहीं।) - कृतकबुद्धिः कथं कार्यं करोति?
(कृत्रिम बुद्धिमत्ता कैसे कार्य करती है?)
उत्तरम्:
कृतकबुद्ध्या अचेतनयन्त्राणि मानवबुद्धिवत् चिन्तयन्ति, निर्णयं कुर्वन्ति, कार्यं च कुर्वन्ति।
(कृत्रिम बुद्धिमत्ता से अचेतन यन्त्र मानव-बुद्धि की तरह सोचते, निर्णय लेते और कार्य करते हैं।) - कृतकबुद्धेः के त्रयः प्रकाराः सन्ति?
(कृत्रिम बुद्धिमत्ता के तीन प्रकार कौन-से हैं?)
उत्तरम्:
त्रयः प्रकाराः — संकुचितकृतकबुद्धिः, सामान्यकृतकबुद्धिः, अत्युत्कृष्टकृतकबुद्धिः।
(तीन प्रकार — संकुचित, सामान्य और अत्युत्कृष्ट कृत्रिम बुद्धिमत्ता।) - कृत्रिम बुद्धिमत्ता के यन्त्राणां ‘पाठशाला’ किं कथ्यते?
(कृत्रिम बुद्धिमत्ता के यन्त्रों की ‘पाठशाला’ क्या कहलाती है?)
उत्तरम्:
कृतकबुद्धेः यन्त्राणां ‘पाठशाला’ ‘आँकड़ा-समूह’ इति कथ्यते।
(कृत्रिम बुद्धिमत्ता की यन्त्र-पाठशाला ‘आँकड़ा-समूह’ कहलाती है।) - ‘पूर्वग्रहः’ कदा भवति?
(‘पूर्वग्रहः’ कब होता है?)
उत्तरम्:
यदा प्रशिक्षणदत्तांशः पक्षपातयुक्तः भवति, तदा निष्कर्षाः अपि पक्षपातयुक्ताः भवन्ति — एतद् ‘पूर्वग्रहः’ कथ्यते।
(जब प्रशिक्षण-आँकड़े पक्षपातयुक्त होते हैं, तब निष्कर्ष भी पक्षपातयुक्त होते हैं।) - कृतकबुद्धिः शिक्षायां कानि उपकरणानि प्रयच्छति?
(कृत्रिम बुद्धिमत्ता शिक्षा में कौन-से उपकरण देती है?)
उत्तरम्:
दीक्षा, स्वयम्, सर्वेषां कृते कृतकबुद्धिः, पी.एम्.-ई-विद्या, संशयनिराकरणार्थं संवाद-यन्त्र, भाषानुवादोपकरणानि च।
(दीक्षा, स्वयम्, सभी के लिए कृत्रिम बुद्धिमत्ता, प्रधानमन्त्री ई-विद्या, संवाद-यन्त्र, भाषानुवाद-उपकरण।) - चिकित्सायां कृतकबुद्धेः कानि उदाहरणानि सन्ति?
(चिकित्सा में कृत्रिम बुद्धिमत्ता के क्या उदाहरण हैं?)
उत्तरम्:
रोबोटिक्-शल्यकर्म, रोग-पूर्वज्ञानम्, किरण-परीक्षण-विद्या, संवाद-कृतकबुद्धिः, औषध-शुश्रूषा चेत्यादीनि।
(रोबोटिक शल्य, रोग-पूर्वज्ञान, किरण-परीक्षण, औषध-देखभाल आदि।) - कृषिक्षेत्रे कृतकबुद्धेः किम् उपयोगः?
(कृषि-क्षेत्र में कृत्रिम बुद्धिमत्ता का क्या उपयोग है?)
उत्तरम्:
कृषिक्षेत्रे मानवरहित-उड्डयनयन्त्रमाध्यमेन बीज-वपनम्, कीटनिरीक्षणम्, भूमिक्षमता-परीक्षणम् च यन्त्रैः भवन्ति।
(कृषि में मानवरहित उड़नयन्त्र से बीज-वपन, कीट-निरीक्षण और भूमि-क्षमता-परीक्षण होता है।) - अपराधशमनाय कृतकबुद्धिः कथं साहाय्यं करोति?
(अपराध-शमन में कृत्रिम बुद्धिमत्ता कैसे सहायता करती है?)
उत्तरम्:
मुखपरिचयप्रणाली, पूर्वानुमेय-नियन्त्रणम् चेत्यादि-योजनासु कृतकबुद्धेः प्रयोगः अस्ति।
(मुख-परिचय-प्रणाली और पूर्वानुमेय-नियन्त्रण आदि योजनाओं में।) - ‘गहन-मिथ्याचित्रम्’ किम् अस्ति?
(‘गहन-मिथ्याचित्र’ क्या है?)
उत्तरम्:
गहन-मिथ्याचित्रम् कृतकबुद्ध्या निर्मितं मिथ्याचित्रं, मिथ्यादृश्यं, मिथ्याध्वनिः वा अस्ति यत्र मुखं वाणी च मिथ्या प्रस्तूयते।
(यह कृत्रिम बुद्धिमत्ता से निर्मित झूठी तस्वीर, दृश्य या आवाज है जिसमें चेहरा और आवाज झूठी होती है।) - गहन-मिथ्याचित्रस्य निराकरणार्थं के उपायाः सन्ति?
(गहन-मिथ्याचित्र के निराकरण के क्या उपाय हैं?)
उत्तरम्:
कृतकबुद्धि-साक्षरता, नैतिकतापूरितं प्रशिक्षणम्, सर्वकारेण नियन्त्रणम्, आत्मनियन्त्रणम् चेति विविधाः उपायाः अस्माभिः करणीयाः।
(कृत्रिम बुद्धिमत्ता साक्षरता, नैतिक प्रशिक्षण, सरकारी नियन्त्रण और आत्मनियन्त्रण।) - कृतकबुद्धिः शिक्षकस्य विकल्पः अस्ति वा? पाठस्य आधारेण उत्तरत।
(क्या कृत्रिम बुद्धिमत्ता शिक्षक का विकल्प है? पाठ के आधार पर उत्तर दीजिए।)
उत्तरम्:
न। कृतकबुद्धिः गुरुमित्रम् अस्ति, गुरुविकल्पः नास्ति। शिक्षकाः छात्रेषु मानवीयमूल्यबोधम्, करुणाम्, अनुशासनं च जनयन्ति — एतत् कृतकबुद्ध्या न सम्भवति।
(नहीं। कृत्रिम बुद्धिमत्ता गुरु की मित्र है, विकल्प नहीं। शिक्षक करुणा, अनुशासन, मानवीय मूल्य देते हैं।) - पञ्चमी विभक्तिः कस्य कारकस्य विभक्तिः अस्ति?
(पञ्चमी विभक्ति किस कारक की विभक्ति है?)
उत्तरम्:
पञ्चमी विभक्तिः अपादानकारकस्य विभक्तिः अस्ति। ‘कस्मात्?’ इत्यस्य उत्तररूपेण उपयुज्यते।
(पञ्चमी विभक्ति अपादानकारक की है। ‘किससे?’ के उत्तर में प्रयुक्त होती है।) - षष्ठी विभक्तिः कानि सम्बन्धानि दर्शयति?
(षष्ठी विभक्ति कौन-से सम्बन्ध दर्शाती है?)
उत्तरम्:
षष्ठी विभक्तिः सम्बन्धम्, स्वामित्वम्, अंशम्, विषयं च दर्शयति।
(षष्ठी सम्बन्ध, स्वामित्व, अंश और विषय दर्शाती है।) - भास्करस्य किं वाक्यं पाठस्य केन्द्रसन्देशः अस्ति?
(भास्कर का कौन-सा वाक्य पाठ का केन्द्रीय सन्देश है?)
उत्तरम्:
भास्करस्य वाक्यम् — ‘कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी’ — पाठस्य केन्द्रसन्देशः अस्ति।
(भास्कर का वाक्य — ‘कृत्रिम बुद्धिमत्ता मित्र बने, स्वामी न बने’ — पाठ का केन्द्रीय सन्देश है।)
लघूत्तरीय प्रश्न – लघु उत्तर
- कृतकबुद्धेः त्रयः प्रकाराः के सन्ति? संस्कृते स्पष्टीकुरुत।
(कृत्रिम बुद्धिमत्ता के तीन प्रकार कौन-से हैं?)
उत्तरम्:
कृतकबुद्धेः त्रयः प्रकाराः सन्ति — प्रथमः संकुचितकृतकबुद्धिः — यत्र चैट-जीपीटी, गूगल-मानचित्रम्, यू-ट्यूब् इत्यादीनि सन्ति। द्वितीयः सामान्यकृतकबुद्धिः — यत्र मानवसमाना बुद्धिमत्ता लक्ष्यम् भवति। तृतीयः अत्युत्कृष्टकृतकबुद्धिः — यत्र मानवात् अपि अधिका बुद्धिमत्ता — एषा काल्पनिकी अस्ति।
(तीन प्रकार हैं — संकुचित (चैट-जीपीटी, यूट्यूब), सामान्य (मानव के समान — लक्ष्य), और अत्युत्कृष्ट (मानव से भी अधिक — काल्पनिक)।) - ‘पूर्वग्रहः’ किम् अस्ति? एतस्य निराकरणार्थम् उपायाः के सन्ति? संस्कृते लिखत।
(‘पूर्वग्रहः’ क्या है? इसके निराकरण के उपाय क्या हैं?)
उत्तरम्:
यदा प्रशिक्षणदत्तांशः पक्षपातयुक्तः भवति, तदा निष्कर्षाः अपि पक्षपातयुक्ताः भवन्ति — एषः दोषः ‘पूर्वग्रहः’ कथ्यते। अस्य निराकरणार्थम् कृतकबुद्धि-साक्षरता, नैतिकतापूरितं प्रशिक्षणम्, सर्वकारेण नियन्त्रणम्, आत्मनियन्त्रणं चेति उपायाः करणीयाः।
(पक्षपातयुक्त आँकड़ों से पक्षपातयुक्त निष्कर्ष — यही पूर्वग्रहः है। उपाय — साक्षरता, नैतिक प्रशिक्षण, सरकारी नियन्त्रण, आत्मनियन्त्रण।) - कृतकबुद्धिः शिक्षकस्य स्थानं हर्तुं किमर्थं न शक्नोति? संस्कृते वर्णयत।
(कृत्रिम बुद्धिमत्ता शिक्षक का स्थान क्यों नहीं ले सकती?)
उत्तरम्:
कृतकबुद्धिः गुरुमित्रम् अस्ति, गुरुविकल्पः नास्ति। शिक्षकाणां सान्निध्ये छात्रेषु व्यक्तित्वविकासः भवति। शिक्षकाः पुस्तकीयज्ञानेन सह छात्रेषु मानवीयमूल्यबोधम् अपि जनयन्ति। ते अनुशासनम्, परोपकारम्, करुणाम्, व्यवहारज्ञानं च शिक्षयन्ति। सदा स्मरणीयम् — कृतकबुद्धिः उपकरणम् अस्ति, प्रेरणा तु मानवेभ्यः एव आगच्छति।
(कृत्रिम बुद्धिमत्ता गुरु की मित्र है। शिक्षक व्यक्तित्व-विकास, करुणा, अनुशासन और मानवीय मूल्य देते हैं — यह कृत्रिम बुद्धिमत्ता नहीं दे सकती।) - पञ्चमी विभक्तेः त्रयः प्रयोगाः उदाहरणसहितं संस्कृते स्पष्टीकुरुत।
(पञ्चमी विभक्ति के तीन प्रयोग उदाहरण सहित बताइए।)
उत्तरम्:
पञ्चमी विभक्तिः अपादानकारकस्य विभक्तिः अस्ति। इयं ‘कस्मात्?’ इत्यस्य उत्तररूपेण उपयुज्यते।
कारणबोधकः — मूषकः बिडालात् बिभेति।
(चूहा बिल्ली से डरता है।)
वियोगबोधकः — छात्रः विद्यालयात् आगतः।
(छात्र विद्यालय से आया।)
अपसरणबोधकः — दुर्जनः मूर्खतया धर्मात् भ्रष्टः।
(दुर्जन मूर्खता से धर्म से भ्रष्ट होता है।)
पाठतः उदाहरणम् — कृतकबुद्धि-साकाशात् समाजे भयम् जायते।
(कृत्रिम बुद्धिमत्ता से समाज में भय उत्पन्न होता है।) - षष्ठी विभक्तेः चतुर्विधः प्रयोगाः उदाहरणसहितं स्पष्टीकुरुत।
(षष्ठी विभक्ति के चार प्रकार के प्रयोग उदाहरण सहित बताइए।)
उत्तरम्:
षष्ठी विभक्तिः ‘कस्य?’ इत्यस्य उत्तररूपेण प्रयुज्यते।
सम्बन्धबोधकः — मम मित्रम्।
(मेरा मित्र।)
स्वामित्वबोधकः — बालकस्य पुस्तकम्।
(बालक की पुस्तक।)
अंशबोधकः — शरीरस्य ऊर्ध्वभागे हृदयम् अस्ति।
(शरीर के ऊपरी भाग में हृदय है।)
विषयबोधकः — फलस्य स्वादः रुचिकरः।
(फल का स्वाद रुचिकर है।)
पाठतः उदाहरणम् — कृतकबुद्धेः उपयोगः बहुषु क्षेत्रेषु अस्ति।
(कृत्रिम बुद्धिमत्ता का उपयोग अनेक क्षेत्रों में है।) - ‘भास्करस्य वाक्यम् अस्माकं मनः स्पृशति’ — इत्यस्य भावं संस्कृते स्पष्टीकुरुत।
(भास्कर के वाक्य का भाव संस्कृत में स्पष्ट कीजिए।)
उत्तरम्:
भास्करः उक्तवान् — ‘कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी।’ एतस्य भावः अस्ति — कृतकबुद्धिः मनुष्यस्य सहायिका भवेत्, न तु मनुष्यः तस्याः वश्यः स्यात्। मानवः सदा विवेकेन एतस्याः नियन्ता भवेत्। तन्त्रं साधनम् अस्ति — मानवः नियन्ता। एतत् वाक्यम् एव पाठस्य केन्द्रीयसन्देशम् अस्ति।
(कृत्रिम बुद्धिमत्ता सहायक बने — मनुष्य उसका गुलाम न हो। मनुष्य सदा विवेक से उसका नियन्ता रहे। यही पाठ का केन्द्रीय सन्देश है।) - सप्तमी विभक्तेः त्रयः प्रयोगाः उदाहरणसहितं संस्कृते वर्णयत।
(सप्तमी विभक्ति के तीन प्रयोग उदाहरण सहित संस्कृत में बताइए।)
उत्तरम्:
सप्तमी विभक्तिः अधिकरणकारकस्य विभक्तिः अस्ति। ‘कस्मिन्?’ इत्यस्य उत्तररूपेण उपयुज्यते।
स्थानबोधकः — विद्यालये छात्राः पठन्ति।
(विद्यालय में छात्र पढ़ते हैं।)
कालबोधकः — प्रभाते सूर्यः उदेति।
(प्रभात में सूर्य उगता है।)
आधारबोधकः — भूमौ पादपाः रोहन्ति।
(भूमि में पेड़ उगते हैं।)
पाठतः उदाहरणम् — शिक्षायां, चिकित्सायां, कृषिक्षेत्रे कृतकबुद्धिः उपयुज्यते।
(शिक्षा में, चिकित्सा में, कृषि-क्षेत्र में कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रयुक्त होती है।) - कृतकबुद्धिः कृषिक्षेत्रे कथं सहायता करोति? संस्कृते वर्णयत।
(कृत्रिम बुद्धिमत्ता कृषि-क्षेत्र में कैसे सहायता करती है?)
उत्तरम्:
कृषिक्षेत्रे कृतकबुद्धिः बहुविधं साहाय्यं करोति। मानवरहित-उड्डयनयन्त्रमाध्यमेन बीज-वपनम् अतिसुलभं जातम्। कीटनिरीक्षणम् अपि यन्त्रैः भवति येन कृषकाः समयेन कीटनाशकं प्रयोक्तुं शक्नुवन्ति। भूमिक्षमता-परीक्षणम् अपि यन्त्रैः जायते येन कस्यां भूमौ किं धान्यं रोपयितव्यम् इति ज्ञायते।
(कृत्रिम बुद्धिमत्ता कृषि में — मानवरहित उड़नयन्त्र से बीज बोना, कीट-निरीक्षण और भूमि-क्षमता परीक्षण करती है।) - ‘कृतकबुद्धिः सहायिका अस्ति, मनुष्यस्य प्रतिस्पर्धिनी न’ — संस्कृते स्पष्टीकुरुत।
(‘कृत्रिम बुद्धिमत्ता सहायिका है, मनुष्य की प्रतिस्पर्धी नहीं’ — स्पष्ट कीजिए।)
उत्तरम्:
कृतकबुद्धिः मनुष्यस्य स्थानं हर्तुं न शक्नोति यतः — प्रेरणा मानवेभ्यः एव आगच्छति। कृतकबुद्धिः स्वतः कस्यापि वृत्तिं न हरति — अपितु कृतकबुद्धि-प्रशिक्षितः जनः अप्रशिक्षितस्य जनस्य पारम्परिकवृत्तिं हरेत्। अतः कृतकबुद्धिः उपकरणम् एव अस्ति — प्रतिस्पर्धिनी न।
(कृत्रिम बुद्धिमत्ता मनुष्य की जगह नहीं ले सकती क्योंकि प्रेरणा मानव से आती है। यह स्वयं किसी की नौकरी नहीं लेती — पर इसमें प्रशिक्षित व्यक्ति अप्रशिक्षित की जगह ले सकता है।) - भारतसर्वकारः कृतकबुद्धेः क्षेत्रे नागरिकाय कानि योजनाः आनयत? संस्कृते लिखत।
(भारत सरकार ने कृत्रिम बुद्धिमत्ता क्षेत्र में नागरिकों के लिए कौन-सी योजनाएँ लाईं?)
उत्तरम्:
तथाविधः संकटः नापतेत् इति भारतसर्वकारेण कौशल-भारतम्, डिजिटल-भारतम्, ई-कौशल-भारतम् चेत्याद्याः अनेकाः योजनाः सञ्चाल्यन्ते। एताभिः योजनाभिः प्रशिक्षिताः युवानः नवीनवृत्तीः प्राप्तुम् अर्हन्ति। कृतकबुद्धिः स्वतः कस्यापि वृत्तिं न हरति।
(भारत सरकार ने कौशल-भारत, डिजिटल-भारत, ई-कौशल-भारत योजनाएँ चलाई हैं जिनसे युवा नई नौकरियाँ पा सकते हैं।)
दीर्घउत्तरीय प्रश्न – वर्णनात्मक (हिन्दी में)
1. कृत्रिम बुद्धिमत्ता के विभिन्न उपयोगक्षेत्रों का विस्तृत वर्णन कीजिए।
उत्तरम्:
कृत्रिम बुद्धिमत्ता के अनेक उपयोगक्षेत्र निम्नलिखित हैं:
- शिक्षाक्षेत्र: दीक्षा, स्वयम् और प्रधानमन्त्री ई-विद्या जैसे मंचों पर कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित शिक्षण-उपकरण प्रयुक्त होते हैं। संशय-निराकरण के लिए संवाद-यन्त्र और भाषानुवाद-उपकरण उपलब्ध हैं। इनसे छात्र शिक्षक की अनुपस्थिति में भी स्वयं पढ़ सकते हैं।
- चिकित्साक्षेत्र: रोबोटिक शल्यकर्म से जटिल ऑपरेशन सम्भव हैं। रोग-पूर्वज्ञान से पहले ही रोग का पता लगता है। किरण-परीक्षण-विद्या (रेडियोलॉजी) में कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित जाँच होती है। संवाद-कृत्रिम बुद्धिमत्ता और औषध-शुश्रूषा में भी उपयोग है।
- कृषिक्षेत्र: मानवरहित उड़नयन्त्र (ड्रोन) से बीज-वपन होता है। कीट-निरीक्षण से समय पर कीटनाशक का उपयोग सम्भव होता है। भूमिक्षमता-परीक्षण से उचित फसल चुनने में सहायता मिलती है।
- अपराध-शमन: मुख-परिचय-प्रणाली से अपराधी की पहचान होती है। पूर्वानुमेय-नियन्त्रण से अपराध से पहले ही सतर्क रहा जा सकता है।
- कला-संगीत और मनोरञ्जन: कृत्रिम बुद्धिमत्ता काव्य, संगीत और चित्र भी बना सकती है — जैसा वेद ने चैट-जीपीटी से प्राप्त श्लोक सुनाया।
- वित्तक्षेत्र: आर्थिक लेन-देन में धोखाधड़ी का पता लगाने और बाजार-भविष्यवाणी में भी कृत्रिम बुद्धिमत्ता सहायक है।
इस प्रकार कृत्रिम बुद्धिमत्ता जीवन के प्रत्येक क्षेत्र में उपयोगी सिद्ध हो रही है।
2. ‘कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी’ – इस कथन की सार्थकता सिद्ध कीजिए।
उत्तरम्:
यह पाठ का शीर्षक ही पाठ का केन्द्रीय सन्देश है। इसकी सार्थकता निम्नलिखित आधारों पर सिद्ध होती है –
- कृत्रिम बुद्धिमत्ता मनुष्य की सहायक है:
अध्यापक ने स्पष्ट किया कि कृत्रिम बुद्धिमत्ता केवल उपकरण है — प्रेरणा तो मानव से ही आती है। यन्त्र तब तक ही कार्य करते हैं जब तक मनुष्य उन्हें चलाए। शिक्षा में दीक्षा, चिकित्सा में रोबोटिक शल्य, कृषि में ड्रोन — ये सब मनुष्य की सहायता करते हैं, उसका स्थान नहीं लेते। - शिक्षक का स्थान कभी नहीं ले सकती:
कृत्रिम बुद्धिमत्ता गुरु की मित्र है, गुरु का विकल्प नहीं। शिक्षक करुणा, अनुशासन, परोपकार और मानवीय मूल्य देते हैं — जो कोई भी यन्त्र नहीं दे सकता। - भास्कर का वाक्य सार्थक है:
‘कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी’ — यही सहकारिता का सार है। जब तक कृत्रिम बुद्धिमत्ता मनुष्य के नियन्त्रण में है, तब तक यह मित्र है। यदि मनुष्य इसका गुलाम बन जाए तो यह खतरनाक हो सकती है। - प्रेरणा मानव से आती है:
अध्यापक ने कहा — ‘सदा स्मरणीयं यत् कृतकबुद्धिः उपकरणम् अस्ति, प्रेरणा तु मानवेभ्यः एव आगच्छति।’ यही इस शीर्षक की सार्थकता है।
3. पञ्चमी, षष्ठी और सप्तमी विभक्तियों का विस्तृत परिचय देते हुए प्रत्येक के उदाहरण दीजिए।
उत्तरम्:
तीनों विभक्तियों का विस्तृत विवेचन:
- पञ्चमी विभक्ति (अपादानकारक):
यह ‘किससे?’ का उत्तर देती है। इसके तीन प्रयोग हैं —
कारण बताना — मूषकः बिडालात् बिभेति। (चूहा बिल्ली से डरता है।)
वियोग बताना — छात्रः विद्यालयात् आगतः। (छात्र विद्यालय से आया।)
अपसरण बताना — दुर्जनः धर्मात् भ्रष्टः। (दुर्जन धर्म से भ्रष्ट हुआ।) - षष्ठी विभक्ति (सम्बन्धकारक):
यह ‘किसका?’ का उत्तर देती है। इसके चार प्रयोग हैं —
सम्बन्ध — मम मित्रम्। (मेरा मित्र।)
स्वामित्व — बालकस्य पुस्तकम्। (बालक की पुस्तक।)
अंश — शरीरस्य ऊर्ध्वभागे हृदयम्। (शरीर के ऊपरी भाग में हृदय।)
विषय — फलस्य स्वादः रुचिकरः। (फल का स्वाद रुचिकर।) - सप्तमी विभक्ति (अधिकरणकारक):
यह ‘कहाँ/किसमें?’ का उत्तर देती है। इसके तीन प्रयोग हैं —
स्थान — विद्यालये पठति। (विद्यालय में पढ़ता है।)
काल — प्रभाते सूर्यः उदेति। (प्रभात में सूर्य उगता है।)
आधार — भूमौ पादपाः रोहन्ति। (भूमि में पेड़ उगते हैं।)
4. गहन-मिथ्याचित्र की समस्या और उसके समाधान का वर्णन करते हुए बताइए कि कृत्रिम बुद्धिमत्ता के दुरुपयोग से कैसे बचा जाए।
उत्तरम्:
- गहन-मिथ्याचित्र क्या है:
कृत्रिम बुद्धिमत्ता से निर्मित झूठी तस्वीर, झूठा दृश्य या झूठी आवाज ‘गहन-मिथ्याचित्र’ कहलाती है। इसमें किसी व्यक्ति के चेहरे या आवाज को बदलकर झूठा प्रस्तुत किया जाता है — मजाक के लिए या अपराध के लिए। - खतरे:
इससे किसी की झूठी छवि बनाई जा सकती है। कोई भी कुछ न कहे और उसकी आवाज में झूठा सन्देश प्रसारित किया जाए — यह गम्भीर खतरा है। समाज में भ्रम, अविश्वास और अपराध फैलते हैं। - समाधान:
- (क) कृत्रिम बुद्धिमत्ता साक्षरता — लोगों को पता होना चाहिए कि गहन-मिथ्याचित्र क्या होता है और उसे कैसे पहचानें।
- (ख) नैतिकतापूर्ण प्रशिक्षण — कृत्रिम बुद्धिमत्ता बनाने और उपयोग करने वालों को नैतिक प्रशिक्षण मिले।
- (ग) सरकारी नियन्त्रण — भारत सरकार ने कौशल-भारत, डिजिटल-भारत जैसी योजनाएँ चलाई हैं जिससे युवा तकनीक का सही उपयोग सीखें।
- (घ) आत्मनियन्त्रण — प्रत्येक नागरिक को स्वयं जागरूक रहना चाहिए, अपरिचित या संदिग्ध सामग्री को आगे न भेजें।
सभी ने अन्त में संकल्प लिया — ‘हम जागरूक नागरिक बनें, सुरक्षित जालस्थल-प्रवेश करें और डिजिटल-भारत को समृद्ध करें।’
5. ‘कृत्रिम बुद्धिमत्ता – वरदान या अभिशाप’ – हिन्दी में विस्तार से लिखिए।
उत्तरम्:
यह प्रश्न बहुत स्वाभाविक रूप से उठता है।
- वरदान के रूप में:
कृत्रिम बुद्धिमत्ता ने मानव-जीवन को अत्यन्त सुगम बना दिया है। शिक्षा में — दीक्षा, तिवारी अकादमी और स्वयम् से घर बैठे उत्तम शिक्षा मिलती है। चिकित्सा में — रोबोटिक शल्य से जटिल ऑपरेशन सम्भव हैं। कृषि में — ड्रोन से बीज-वपन और भूमि-परीक्षण किसानों की मदद करता है। अपराध-शमन में — मुख-परिचय-प्रणाली से अपराधियों की पहचान होती है। यन्त्र रात-दिन बिना थके काम करते हैं जो मनुष्य नहीं कर सकता। - अभिशाप के रूप में:
यदि कृत्रिम बुद्धिमत्ता का दुरुपयोग हो तो — गहन-मिथ्याचित्र से किसी की झूठी छवि बनाई जाती है। साइबर-अपराध बढ़ते हैं। पक्षपातयुक्त आँकड़ों से गलत निर्णय होते हैं। कृत्रिम बुद्धिमत्ता में प्रशिक्षित लोग अप्रशिक्षितों की पारम्परिक नौकरियाँ ले सकते हैं। - निष्कर्ष:
अध्यापक ने सुन्दर ढंग से कहा — ‘यदि विवेकपूर्वक प्रयुज्यते, तर्हि जीवनम् अधिकं सुगमं, सुरक्षितं श्रेयस्करं च भविष्यति।’ भास्कर का वाक्य सर्वोत्तम है — ‘कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी।’ कृत्रिम बुद्धिमत्ता वरदान है — यदि मनुष्य विवेक के साथ इसका उपयोग करे। अभिशाप बन जाती है — यदि मनुष्य इसका गुलाम हो जाए।
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न – कक्षा 9 संस्कृत शारदा पाठ 5
कक्षा 9 संस्कृत पाठ 5 के मुख्य व्याकरण-बिन्दु कौन-से हैं जो परीक्षा में पूछे जाते हैं?
कक्षा 9 संस्कृत शारदा पाठ 5 में परीक्षा की दृष्टि से तीन विभक्तियाँ अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हैं:
- पञ्चमी विभक्ति (अपादानकारक — किससे, कारण, वियोग, अपसरण)
- षष्ठी विभक्ति (सम्बन्धकारक — किसका, स्वामित्व, अंश)
- सप्तमी विभक्ति (अधिकरणकारक — कहाँ, किसमें, किस समय)।
इनके अतिरिक्त कर्तृपद-क्रियापद पहचान, विशेषण-विशेष्य पहचान और समास भी महत्त्वपूर्ण हैं।
कक्षा 9 संस्कृत पाठ 5 में कृत्रिम बुद्धिमत्ता की विषयवस्तु पढ़ाने की सर्वोत्तम विधि क्या है?
कक्षा 9 संस्कृत अध्याय 5 नाट्यरूप में है — इसलिए छात्रों में भूमिकाएँ बाँटकर संवाद-वाचन कराएँ। तत्पश्चात् पाठ में उल्लिखित उपकरणों (चैट-जीपीटी, एलेक्सा, दीक्षा आदि) का प्रत्यक्ष प्रदर्शन करें। इससे विषय-जिज्ञासा और भाषा-कौशल दोनों विकसित होते हैं।
कक्षा 9 शारदा पाठ 5 में मूल्य-शिक्षा किस प्रकार दी गई है?
कक्षा 9 संस्कृत अध्याय 5 तीन महत्त्वपूर्ण मूल्य सिखाता है — (क) कृत्रिम बुद्धिमत्ता का विवेकपूर्वक उपयोग करो, (ख) शिक्षकों की मानवीय भूमिका सदा अपरिहार्य है, (ग) ‘कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी’ – प्रौद्योगिकी सेवक हो, स्वामी नहीं। यह राष्ट्रीय शिक्षा नीति 2020 के समग्र-विकास लक्ष्य के अनुरूप है।
क्या कक्षा 9 संस्कृत पाठ 5 कठिन है? बच्चा इसे कितने समय में तैयार कर सकता है?
कक्षा 9 संस्कृत शारदा पाठ 5 विषयवस्तु की दृष्टि से अत्यन्त रोचक और समसामयिक है – कृत्रिम बुद्धिमत्ता जैसा विषय बच्चे की रुचि जगाता है। व्याकरण (तीनों विभक्तियाँ) थोड़ा अभ्यास माँगता है। यदि बच्चा प्रतिदिन 30 मिनट दे तो 4 से 5 दिन में पाठ अच्छी तरह तैयार हो सकता है।
कक्षा 9 संस्कृत शारदा पुस्तक के पाठ 5 में अच्छे अंक पाने के लिए क्या तैयारी करें?
कक्षा 9 संस्कृत शारदा अध्याय 5 में अच्छे अंकों के लिए —
- पूर्णवाक्येन उत्तर संस्कृत में लिखने का अभ्यास करें
- तीनों विभक्तियों (पञ्चमी, षष्ठी, सप्तमी) के उदाहरण याद रखें
- कृत्रिम बुद्धिमत्ता के उपयोगक्षेत्र की सूची याद करें
- मेलन-अभ्यास (तन्त्रांश-मेलन) के सभी उत्तर याद रखें
- ‘कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्’ जैसे महत्त्वपूर्ण वाक्यों को समझकर याद रखें।
कक्षा 9 संस्कृत पाठ 5 को एक दिन में कैसे तैयार करें?
कक्षा 9 संस्कृत अध्याय 5 को एक दिन में तैयार करने के लिए —
- (क) पहले हिन्दी अनुवाद पढ़कर पाठ का सार समझें (30 मिनट)
- (ख) एनसीईआरटी अभ्यासों के उत्तर पढ़ें (40 मिनट)
- (ग) तीनों विभक्तियाँ और उनके उदाहरण देखें (20 मिनट)
- (घ) तन्त्रांश-मेलन और रिक्तस्थान-पूर्ति याद करें (20 मिनट)
- (ङ) अतिलघु प्रश्नोत्तर एक बार पढ़ें (15 मिनट)।
इस क्रम से परीक्षा में अच्छे अंक आ सकते हैं।
नवीं कक्षा के संस्कृत में शारदा पाठ 5 की मुख्य अवधारणाएँ कौन-सी हैं जो परीक्षा में जरूर आती हैं?
कक्षा 9 संस्कृत शारदा पाठ 5 से परीक्षा में निश्चित रूप से पूछे जाने वाले बिन्दु — (क) कृत्रिम बुद्धिमत्ता की परिभाषा, (ख) तीन प्रकार (संकुचित, सामान्य, अत्युत्कृष्ट), (ग) पूर्वग्रहः की परिभाषा और कारण, (घ) तन्त्रांशों का मेलन (चैट-जीपीटी, एलेक्सा, दीक्षा आदि), (ङ) ‘कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी’ का अर्थ, (च) तीनों विभक्तियाँ के उदाहरण।
कक्षा 9 संस्कृत शारदा पाठ 5 में कितने समय में तैयारी की जा सकती है?
कक्षा 9 शारदा अध्याय 5 को सामान्य रूप से तैयार करने में 5 से 7 दिन लगते हैं। यदि पाठ का हिन्दी अनुवाद पहले समझ लिया जाए, तो संस्कृत में उत्तर लिखना सरल हो जाता है। तीनों विभक्तियों के लिए अलग से 2 दिन का अभ्यास पर्याप्त है।
कक्षा 9 संस्कृत पाठ 5 ‘एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी’ का क्या अर्थ है?
कक्षा 9 संस्कृत शारदा पाठ 5 के शीर्षक का अर्थ है — ‘यह कृत्रिम बुद्धिमत्ता मानव-बुद्धि की सहकारी है।’ ‘सहकरी’ का अर्थ सहयोगी होता है। इस शीर्षक का आशय है — कृत्रिम बुद्धिमत्ता मनुष्य की बुद्धि का विकल्प नहीं, बल्कि सहायक है। यह तब और भी सार्थक हो जाता है जब अध्यापक कहते हैं — ‘कृतकबुद्धिः गुरुमित्रम् अस्ति, गुरुविकल्पः नास्ति।’
