एनसीईआरटी समाधान कक्षा 8 संस्कृत दीपकम् अध्याय 8 पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्
कक्षा 8 की संस्कृत पुस्तक दीपकम् के अध्याय 8 पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम् एनसीईआरटी समाधान में भारत के उत्तर-पूर्वी राज्यों की अद्भुत प्राकृतिक सुंदरता, सांस्कृतिक विविधता और ऐतिहासिक महत्त्व का वर्णन किया गया है। इस पाठ के माध्यम से विद्यार्थियों को ‘सप्तभगिन्यः’ अर्थात् सात बहनों और एक भाई (सिक्किम) के रूप में प्रसिद्ध इन राज्यों – अरुणाचल प्रदेश, असम, मणिपुर, मिजोरम, मेघालय, नागालैंड और त्रिपुरा – की विशेषताओं, जनजातीय जीवन, भाषाई विविधता तथा प्राकृतिक संपदा के बारे में सरल संवाद शैली में जानकारी मिलती है। यह अध्याय न केवल भौगोलिक ज्ञान बढ़ाता है, बल्कि भारत की एकता में विविधता की भावना को भी सुदृढ़ करता है।
अध्याय 8 का संस्कृत से हिंदी अनुवाद
एनसीईआरटी कक्षा 8 संस्कृत दीपकम् अध्याय 8 के प्रश्न उत्तर
अभ्यासात् जायते सिद्धिः
1. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखत –
(क) अस्माकं देशे कति राज्यानि सन्ति?
(ख) प्राचीनेतिहासे काः स्वाधीनाः आसन्?
(ग) केषां समवायः ‘सप्तभगिन्यः’ इति कथ्यते?
(घ) अस्माकं देशे कति केन्द्रशासितप्रदेशाः सन्ति?
(ङ) सप्तभगिनी-प्रदेशे कः उद्योगः सर्वप्रमुखः?
उत्तर:
(क) अष्टाविंशतिः
(ख) सप्तभगिन्यः
(ग) अष्टराज्यानाम्
(घ) अष्ट
(ङ) वंशोद्योगः
2. अधोलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत –
(क) भ्रातृसहित-भगिनीसप्तके कानि राज्यानि सन्ति?
(ख) इमानि राज्यानि सप्तभगिन्यः इति किमर्थं कथ्यन्ते?
(ग) ऐशान्यकोणप्रदेशेषु के निवसन्ति?
(घ) पूर्वोत्तरप्रादेशिकाः केषु निष्णाताः सन्ति?
(ङ) वंशवृक्षवस्तूनाम् उपयोगः कुत्र क्रियते?
उत्तर:
(क) भ्रातृसहित-भगिनीसप्तके अरुणाचलप्रदेशः, असमः, मणिपुरम्, मिजोरमः, मेघालयः, नागालैण्डम्, त्रिपुरा च सन्ति।
(ख) सामाजिक-सांस्कृतिक-साम्याद् तथा भौगोलिकवैशिष्ट्यात् च इमानि राज्यानि सप्तभगिन्यः इति कथ्यन्ते।
(ग) ऐशान्यकोणप्रदेशेषु विविधाः जनजातयः निवसन्ति।
(घ) पूर्वोत्तरप्रादेशिकाः स्वलीलाकलासु, पर्वपरम्परासु च निष्णाताः सन्ति।
(ङ) वंशवृक्षवस्तूनाम् उपयोगः आवस्त्राभूषणेषु, गृह-निर्माणे च क्रियते।
3. अधोलिखितेषु पदेषु प्रकृति–प्रत्ययविभागं कुरुत –

उत्तर:

4. रेखाङ्कितं पदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत –

उत्तर:
(क) वयं कस्य विषये ज्ञातुम् इच्छामः?
(ख) काः प्राचीनेतिहासे प्रायः स्वाधीनाः दृष्टाः?
(ग) प्रदेशेऽस्मिन् कस्य बाहुल्यं वर्तते?
(घ) एतानि राज्यानि किमर्थं स्वर्गसदृशानि?
5. यथानिर्देशम् उत्तरत –
(क) ‘महोदये! मम भगिनी कथयति’ – अत्र ‘मम’ इति सर्वनामपदं कस्यै प्रयुक्तम्?
(ख) ‘… इमानि उक्तोपाधिना प्रथितानि’ – अत्र प्रथितानि इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
(ग) ‘एतेषां राज्यानां पुनः सङ्घटनं विहितम्।’ अत्र ‘सङ्घटनम्’ इति कर्तृपदस्य क्रियापदं किम्?
(घ) ‘अत्र वंशवृक्षाणां प्राचुर्यं विद्यते।’ अस्मात् वाक्यात् ‘अल्पता’ इति पदस्य विपरीतार्थकं पदं चित्वा लिखत।
(ङ) ‘क्षेत्रपरिमाणैः इमानि लघूनि वर्तन्ते।’अस्मिन् वाक्ये ‘सन्ति’ इति क्रियापदस्य समानार्थकं पदं किम्?
उत्तर:
(क) भगिन्यै
(ख) इमानि राज्यानि
(ग) विहितम्
(घ) प्राचुर्यम्
(ङ) वर्तन्ते
6. अधः शब्दजालं प्रदत्तम् अस्ति। अस्मिन् उपरितः अधः, वामतः दक्षिणं चेति आधारं कृत्वा सार्थक-शब्दान् रेखाङ्कयत—

उत्तर:

7. पट्टिकातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत –

उत्तर:

8. भिन्नप्रकृतिकं पदं चिनुत –

उत्तर:
(क) अहसत
(ख) लेखिका
(ग) आम्रः
(घ) शाखा
(ङ) यानम्
9. विशेष्य–विशेषणानाम् उचितं मेलनं कुरुत –

उत्तर:

अध्याय 8 का संस्कृत से हिन्दी में अनुवाद नीचे दिया गया है ताकि विद्यार्थी इस पाठ को सरलता और स्पष्टता से समझ सकें।
कक्षा 8 संस्कृत दीपकम् अध्याय 8 का हिंदी अनुवाद
अरुणाचलप्रदेशः, असमः, मणिपुरं, मेघालयः, मिजोरमः, नागालैण्डं, त्रिपुरा एवं च सिक्किमः इति एतानि अष्टराज्यानि देशस्य पूर्वोत्तरभागे स्थितानि।
हिंदी अनुवादअरुणाचल प्रदेश, असम, मणिपुर, मेघालय, मिजोरम, नागालैंड, त्रिपुरा और सिक्किम ये आठ राज्य देश के पूर्वोत्तर भाग में स्थित हैं।
एतानि राज्यानि भारतस्य केवलं स्थानविशेषत्वेन न, अपितु सांस्कृतिक-ऐतिहासिक-विविधतायाः कारणेन विशेषमहत्वं वहन्ति।
हिंदी अनुवादये राज्य भारत के केवल स्थान विशेष के कारण ही नहीं, अपितु सांस्कृतिक-ऐतिहासिक-विविधता के कारण विशेष महत्व रखते हैं।
एषां प्रदेशानां प्राकृतिकं सौन्दर्यं, समुदायानां विविधता, भौगोलिक-पर्यावरणीयं वैचित्र्यं च देशस्य अन्येभ्यः भागेभ्यः पृथक् अस्ति।
हिंदी अनुवादइन प्रदेशों की प्राकृतिक सुंदरता, समुदायों की विविधता, भौगोलिक-पर्यावरणीय वैचित्र्य देश के अन्य भागों से अलग है।
पर्वतैः नदीभिः च सुशोभितानि एतानि राज्यानि पूर्वाहिमालय-श्रेणिषु पटकाई-नागपर्वात-प्रदेशे च स्थितानि।
हिंदी अनुवादपर्वतों और नदियों से सुशोभित ये राज्य पूर्वी हिमालय श्रेणियों में पटकाई-नाग पर्वत प्रदेश में स्थित हैं।
एतेषु बराक-ब्रह्मपुत्रादि-नद्यः प्रवहन्ति एवं च पर्वतश्रेण्यः, पीठस्थलानि, निम्नपर्वताः, उपत्यकाः च अस्मिन् भू-भागे भू-वैविध्यं धारयन्ति।
हिंदी अनुवादइनमें बराक, ब्रह्मपुत्र आदि नदियाँ बहती हैं और पर्वत श्रृंखलाएं, पठार, निम्न पर्वत, घाटियाँ इस भू-भाग में भू-विविधता को धारण करती हैं।
प्राकृतिक-सम्पदाभिः समृद्धः अयं प्रदेशः पूर्वा-दक्षिणपूर्वा-एशियायाः द्वारम् अस्ति।
हिंदी अनुवादप्राकृतिक सम्पदाओं से समृद्ध यह प्रदेश पूर्व-दक्षिण पूर्व एशिया का द्वार है।
तानि राज्यानि अष्टभ्रातृभगिन्यः इति नामना प्रसिद्धानि सन्ति। तानि एव ‘अष्टभगिन्यः’ अथवा ‘सप्तभगिन्यः एकः भ्राता च’ इति कथ्यन्ते।
हिंदी अनुवादउन राज्यों को आठ भाई-बहन इस नाम से जाना जाता है। उन्हें ही ‘आठ बहनें’ अथवा ‘सात बहनें एक भाई’ ऐसे कहा जाता है।
अध्यापिका – सुप्रभातं छात्राः।
हिंदी अनुवादअध्यापिका – सुप्रभात छात्रों।
छात्राः – सुप्रभातम् आचार्यै।
हिंदी अनुवादछात्र – सुप्रभात आचार्या।
अध्यापिका – शुभाशयाः। अद्य किं पठनीयम्?
हिंदी अनुवादअध्यापिका – शुभकामनाएं। आज क्या पढ़ना है?
छात्राः – वयं सर्वे स्वदेशस्य राज्यानां विषये ज्ञातुमिच्छामः।
हिंदी अनुवादछात्र – हम सब अपने देश के राज्यों के विषय में जानना चाहते हैं।
अध्यापिका – शोभनम्। वदत, अस्माकं देशे कति राज्यानि सन्ति?
हिंदी अनुवादअध्यापिका – अच्छा। बताओ, हमारे देश में कितने राज्य हैं?
स्वरा – महोदये! मम भगिनी कथयति यत् अस्माकं देशे अष्टाविंशतिः राज्यानि सन्ति इति। एतद् अतिरिच्य अष्ट केन्द्रशासितप्रदेशाः अपि सन्ति।
हिंदी अनुवादस्वरा – महोदया! मेरी बहन कहती है कि हमारे देश में अट्ठाईस राज्य हैं। इसके अतिरिक्त आठ केंद्रशासित प्रदेश भी हैं।
अध्यापिका – शोभनं स्वरे! सम्यक् जानाति तव भगिनी। भवतु, अपि यूयं जानीथ यद् एतेषु राज्येषु अष्टराज्यानाम् एकः समवायोऽस्ति यः सप्तभगिन्यः एकः भ्राता च इति नामना प्रथितः अस्ति।
हिंदी अनुवादअध्यापिका – अच्छा स्वरा! सही जानती है तुम्हारी बहन। अच्छा, क्या तुम लोग जानते हो कि इन राज्यों में आठ राज्यों का एक समूह है जो सात बहनें एक भाई के नाम से प्रसिद्ध है।
सर्वेछात्राः – (परस्परं साश्चर्यं पश्यन्तः) सप्तभगिन्यः एकः भ्राता च!
हिंदी अनुवादसभी छात्र – (आपस में आश्चर्य से देखते हुए) सात बहनें एक भाई!
श्रीशः – इमानि राज्यानि सप्तभगिन्यः एकः भ्राता च इति किमर्थं कथ्यते?
हिंदी अनुवादश्रीश – इन राज्यों को सात बहनें एक भाई ऐसा क्यों कहा जाता है?
अध्यापिका – प्रयोगोऽयं प्रतीकात्मको वर्तते। कदाचित् सामाजिक-सांस्कृतिक-परिदृश्यानां साम्याद् भौगोलिकवैशिष्ट्यात् च इमानि उक्तोपाधिना प्रथितानि।
हिंदी अनुवादअध्यापिका – यह प्रयोग प्रतीकात्मक है। संभवतः सामाजिक-सांस्कृतिक-परिदृश्य की समानता और भौगोलिक विशेषता से ये इस नाम से प्रसिद्ध हैं।
सर्वेछात्राः – अहो! अत्यन्तं सुखकरी वार्ता। श्रावयतु तावद् यत् कानि तानि राज्यानि इति?
हिंदी अनुवादसभी छात्र – अरे! बहुत खुशी की बात। तो सुनाइए कि वे कौन से राज्य हैं?
अद्वयं मत्रयं चैव न-पत-त्रुक्कं तथाद्यम्। सप्तराज्यसमूहोऽयं भगिनीसप्तकं मतम्॥ तेन त्रुक्को लघुः भ्राता पस्सिकमः इति विश्रुतः। पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्॥
हिंदी अनुवादएक और तीन, गैर-पतन-ट्रक और पहला।सात राज्यों का यह समूह बहनों का सप्तक माना गया॥ उनमें सि लघु भाई पस्सिकम के नाम से प्रसिद्ध है। देखिए भारत के पूर्वोत्तर कोण को मनोहर॥
इत्थं भ्रात्रा सिक्किमेन सह भगिनीसप्तके इमानि राज्यानि सन्ति – अरुणाचलप्रदेशः, असमः, मणिपुरम्, मिजोरमः, मेघालयः, नागालैण्डं, त्रिपुरा चेति।
हिंदी अनुवादइस प्रकार भाई सिक्किम के साथ सात बहनों में ये राज्य हैं – अरुणाचल प्रदेश, असम, मणिपुर, मिजोरम, मेघालय, नागालैंड और त्रिपुरा।
यद्यपि क्षेत्रपरिमाणैः इमानि लघूनि वर्तन्ते तथापि गुणगौरवदृष्ट्या बृहत्तराणि प्रतीयन्ते।
हिंदी अनुवादयद्यपि क्षेत्रफल से ये छोटे हैं तथापि गुण और गौरव की दृष्टि से बहुत बड़े प्रतीत होते हैं।
सर्वेछात्राः – कथ मान्ये!
हिंदी अनुवादसभी छात्र – कैसे महोदया!
अध्यापिका – भ्रात्रा सह इमाः सप्तभगिन्यः स्वीये प्राचीनेतिहासे प्रायः स्वाधीनाः एव दृष्टाः। न केनापि शासकेन इमाः स्वायत्तीकृताः।
हिंदी अनुवादअध्यापिका – भाई के साथ ये सात बहनें अपने प्राचीन इतिहास में प्रायः स्वतंत्र ही देखी गईं। किसी भी शासक ने इन्हें अपने अधीन नहीं किया।
विविध-संस्कृतिविशिष्टायां भारतभूमौ एतासां भ्रातृ-भगिनीनां संस्कृतिः महत्वाधायिनी वर्तते।
हिंदी अनुवादविविध संस्कृति से विशिष्ट भारतभूमि में इन भाई-बहनों की संस्कृति महत्वपूर्ण है।
स्वरा – अन्यत् किमपि वैशिष्ट्यमस्ति एतासाम्?
हिंदी अनुवादस्वरा – कोई अन्य विशेषता है इनकी?
अध्यापिका – नूनम् अस्ति एव। पर्वत-वृक्ष-पुष्प-प्रभृतिभिः प्राकृतिकसम्पद्भिः सुसमृद्धानि सन्ति इमानि राज्यानि।
हिंदी अनुवादअध्यापिका – निश्चय ही है। पर्वत, वृक्ष, पुष्प आदि प्राकृतिक सम्पदाओं से अत्यधिक समृद्ध हैं ये राज्य।
भारतवृक्षे पुष्प-स्तबकसदृशानि विराजन्ते एतानि। अस्ति तावदेतेषां विषये किञ्चिद् वैशिष्ट्यमपि कथनीयम्।
हिंदी अनुवादभारत रूपी वृक्ष में पुष्प-गुच्छ के समान विराजमान हैं ये। इनके विषय में कुछ विशेषता और भी कहने योग्य है।
सावहितमनसा शृणुत। जनजातिबहुलप्रदेशोऽयम्।
हिंदी अनुवादध्यानपूर्वक सुनो। यह जनजाति बहुल प्रदेश है।
गारो-खासी-नागा-मिजो-लेपचा-प्रभृतयः बहवः जनजातीयाः अत्र निवसन्ति।
हिंदी अनुवादगारो, खासी, नागा, मिजो, लेपचा आदि अनेक जनजातियाँ यहाँ निवास करती हैं।
शरीरेण ऊर्जास्विनः एतत्प्रादेशिकाः बहुभाषाभिः समन्विताः, पर्वपरम्पराभिः परिपूरिताः, स्वलीला-कलासु च निष्णाताः सन्ति।
हिंदी अनुवादशरीर से ऊर्जावान ये प्रदेशवासी अनेक भाषाओं से युक्त, पर्व-परम्पराओं से परिपूर्ण और अपनी लीला-कलाओं में निपुण हैं।
मालती – महोदये! तत्र तु वंशवृक्षाणां वनानि अपि प्राप्यन्ते?
हिंदी अनुवादमालती – महोदया! वहाँ तो बाँस के वृक्षों के वन भी पाए जाते हैं?
अध्यापिका – आम्। प्रदेशे ऽस्मिन् हस्तशिल्पानां बाहुल्यं वर्तते।
हिंदी अनुवादअध्यापिका – हाँ। इस प्रदेश में हस्तशिल्प की बहुलता है।
आवस्त्राभूषणेभ्यः गृहनिर्माणपर्यन्तं प्रायः वंशवृक्षनिर्मितानां वस्तूनाम् उपयोगः क्रियते।
हिंदी अनुवादवस्त्र-आभूषण से लेकर घर निर्माण तक प्रायः बाँस से निर्मित वस्तुओं का उपयोग किया जाता है।
यतो हि अत्र वंशवृक्षाणां प्राचुर्यं विद्यते। साम्प्रतं वंशोद्योगोऽयम् अन्तर्राष्ट्रियख्यातिम् अवाप्तो ऽस्ति।
हिंदी अनुवादक्योंकि यहाँ बाँस के वृक्षों की प्रचुरता है। वर्तमान में यह बाँस उद्योग अंतर्राष्ट्रीय ख्याति को प्राप्त हो गया है।
अभिनवः – भ्रातृ-भगिनीप्रदेशोऽयं बह्वाकर्षकः इति प्रतीयते।
हिंदी अनुवादअभिनव – यह भाई-बहन प्रदेश बहुत आकर्षक प्रतीत होता है।
मृदुला – मान्ये! किं भ्रमणाय भ्रातृ-भगिनीप्रदेशोऽयं समीचीनः?
हिंदी अनुवादमृदुला – महोदया! क्या भ्रमण के लिए यह भाई-बहन प्रदेश उचित है?
सर्वेछात्राः – (उच्चैः) महोदये! आगामिनि अवकाशे वयं तत्रैव गन्तुमिच्छामः।
हिंदी अनुवादसभी छात्र – (जोर से) महोदया! आने वाली छुट्टी में हम वहीं जाना चाहते हैं।
स्वरा – आचार्ये! भवती अपि अस्माभिः सार्द्धं चलतु किल।
हिंदी अनुवादस्वरा – आचार्या! आप भी हमारे साथ चलिए न।
अध्यापिका – रोचते मेऽयं विचारः। एतानि राज्यानि तु भ्रमणार्थं स्वर्गसदृशानि सन्ति। अतः अवश्यं चलामः।
हिंदी अनुवादअध्यापिका – मुझे यह विचार पसंद है। ये राज्य तो भ्रमण के लिए स्वर्ग के समान हैं। अतः अवश्य चलते हैं।
